Научная статья на тему 'АД ІНСТЫТУТА БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ ДА НАЦЫЯНАЛЬНАЙ АКАДЭМіі НАВУК БЕЛАРУСі'

АД ІНСТЫТУТА БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ ДА НАЦЫЯНАЛЬНАЙ АКАДЭМіі НАВУК БЕЛАРУСі Текст научной статьи по специальности «История и археология»

CC BY
124
29
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.

Аннотация научной статьи по истории и археологии, автор научной работы — Ёфэ Эмануіл

Напярэдадні 90-годдзя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі аўтар разглядае гісторыю беларускай навукі ў першай палове 20-га стагоддзя і храналогію Інбелкульта, рэарганізаванага ў Нацыянальную акадэмію навук Беларусі.

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.
iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.

Текст научной работы на тему «АД ІНСТЫТУТА БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ ДА НАЦЫЯНАЛЬНАЙ АКАДЭМіі НАВУК БЕЛАРУСі»

АД 1НСТЫТУТА

БЕЛАРУСКАЙ

КУЛЬТУРЫ

ДА НАЦЫЯНАЛЬНАЙ

АКАДЭМ11 НАВУК

БЕЛАРУС1

малавядомыя старонш

Эмануш Ёфэ,

прафесар кафедры сацыяльна-гумаытарных дысцыоглн Беларускага дзяржаунага педагагiчнага уывератэта iмя М. Танка, доктар пстарычных навук, прафесар

Праект будынка Акадэмп навук, 1930-е гг.

Aналiзуючы псторыю развiцця беларускай навук1 1 культуры у першай палове ХХ ст., пераважная большасць даслед-чыкау акцэнтуе увагу на дзейна-сц1 1нстытута беларускай культуры - вышэйшай шматгал1новай навукова-даследчай установы БССР. 22 гады назад беларусю г1сторык У. М. М1хнюк вызначыу тэрм1н яе дзеяння: 1922-1929 гг. [1]. З таюм пунктам погляду цяжка згадзщца, калi узгадаць, што 13 кастрычшка 1928 г. пастановай ЦВК i СНК БССР 1нбелкульт быу рэаргашзаваны у Беларускую акадэмiю навук.

У 1993 г. рэдакцыйная калегiя кшп «1нстытут беларускай культуры» у складзе М. А. Барысевiча, I. Я. Навуменю, М. П. Касцюка, М. В. Б1ча, М. У. Токарава назвала 1нбелкульт першай навуковай установай Беларускай ССР [2]. Нягледзячы на выхад дзвюх кшг 1 дзясяткау артыкулау па дадзе-най тэме, iснуе нямала малавядо-мых старонак гiсторыi 1БК. Таму, аналiзуючы iх, аутар гэтых радкоу акцэнтавау увагу на працэсе пе-раутварэння 1нстытута беларускай культуры у Беларускую акадэмш навук, якi пачауся у 1921-м i скон-чыуся 1 студзеня 1929 г.

Безумоуна, што станауленне i развiццё навуи у Беларускай ССР з'яулялася складанай i вострай пра-блемай. Аднауленне дзейнасц1 Го-рацкага сельскагаспадарчага шсты-тута у 1919-м 1 адкрыццё у 1921 г. Беларускага дзяржаунага ушвер-сiтэта фармiравалi базу для далей-шага росту навуковага патэнцыялу рэспубл1к1. Першыя крок1 у справе стварэння навукова-даследчага

цэнтра, як аблдноувау бы нешматлiкiя на той час

навуковыя 1 культурныя с1лы Беларускай ССР, 6ыл1 зроблены у 1921-м, але значна раней, чым быу адкры-ты БД У.

На першым месцы тады было развiццё культуры, а не навую. Так, 23 студзеня 1921 г. пытанне аб стварэн-нi шстытута, што займауся б вывучэннем беларускай культуры, абмяркоувалася на нарадзе працаушкоу асве-ты 1 культурных працаушкоу, склжанай па 1н1цыятыве С. М. Некрашэв1ча, пры Народным кам1сарыяце асветы Сацыял1стычнай Савецкай Рэспубл1к1 Беларусь (ССРБ). Менавгга на гэтай нарадзе (а не на 2-й сесп Цэнтральна-га Выканаучага Кам1тэта у лютым 1921 г., як адзначаецца амаль ва усёй афщыйнай л1таратуры) была сфарм1равана кам1с1я на чале з рэдактарам газеты «Савецкая Беларусь» З. Ф. Жылунов1чам па выпрацоуцы статута 1нстытута беларускай культуры. Прывядзём радк з рэдакцыйна-га артыкула «1нстытут беларускай культуры» у газеце «Савецкая Беларусь»:

«Услед за гэтым быу прачытаны пэуны даклад т. Некрашэвiча аб патрэбе даць выхад няспелай i паглыбляючай беларускай культуры... У канцы дакладчык прачытау план дзеяу маючаму быць бе-ларус^м культурным цэнтрам, як павшен кра-ваць усёй культурнай працай на Беларуси а таксами весц работу па пашырэнню i ахове беларускай культуры...

Для далейшага распрацавання плана работы па за-снаванню 1нстытута беларускай культуры выбрана камiсiя з сабраушыхся у лжу сямi чалавек: тт. С. Не-крашэв1ча, Купалы, Бялькев1ча, Жылунов1ча I Бадуновай I да 1х двух кандыдатау: Родзев1ча I Дзем1дов1ча.

Зборам (нарадай.- Э.Ё.) вынесена пажаданне ка-аптаваць у камтю тт. Булата I Лёс1ка I прыняць да ведама па мажл1васц1 ус1м спачуваючым справе адраджэння беларускай культуры» [5].

М1ж шшым, мала каму вядома, што 1нстытут беларускай культуры спачатку меркавал1 адкрыць пры Беларусюм дзяржауным ушвератэце.

У фондах Нацыянальнага арх1ва Рэспубл1к1 Беларусь захоуваецца щкавы 1 каштоуны дакумент - пра-такол №8 сходу Калегп навукова-л^аратурнага ад-дзела Народнага камкарыята асветы ад 29 мая 1921 г. У 1м адзначана:

«Был1 прысутнымг. З. Жылунов1ч, С. Некрашэв1ч, Я. Луцэв1ч, К. М1цкев1ч I Я. Дыла. Старшыня З. Жылунов1ч. Шсар: Я. Дыла...

7) Разглядал1:1нбелкульт.

Пастанав1л1: Выходзячы з таго, што 1нбелкульт, паскольк ён будзе пабудаваны пры Дзярж[ауным] ушвератэце - рассадшку чыста расейскай культуры, н1 у як1м выпадку не будзе беларускай ¡нстыту-цыяй I прытым чыста акадэм1чнай аргашзацыяй, тады як маладой беларускай культуры патрэбен 1нбелкульт як творчая Шцыятыуная лабарато-рыя беларускай культуры - прызнаць, што 1нбел-культ павшен быць адчынены як найхутчэй I шяк пры ушвератэце, а як самастойная пры Наркам-асвеце ¡нстытуцыя, злучаючая усе творчыя белар. навук. л1тарат. I мастацтя с1лы.

Л1чыць патрэбным канчаткова рэдагаваць статут 1нбелкульта з тым, што ён павшен за тым быць паданым на зацвярджэнне дзяржауных ¡нстанцый.

Длярэал1зацы1 усёй гэтай працы выбрана кам1с1я з 3 асоб: Дылы, Коласа I Чаржынскага.

Арыгнал падп1сал1:

Старшыня З. Жылунов1ч,

Шсар Я. Дыла» [6]

Праект статута, як выпрацавала кам1с1я пад юрау-нщтвам З. Ф. Жылунов1ча, «адводз1у толью шырокае месца культурна-грамадсюм пытанням, надаючы, таюм чынам, 1нбелкульту характар больш грамадскай, чым навукова-даследаванай установы» [7].

Адначасова з выпрацоукай статута 1нстытута беларускай культуры кам1аяй Мшска прафесар Маскоуска-га ушверсггэта, ираушк Галоунага арх1унага упраулен-ня РСФСР, будучы рэктар Беларускага дзяржаунага ушверсггэта У. I. Шчэта у Маскве стварае праект статута 1нбелкульта па тыпе навукова-даследчых шсты-тутау [8].

У чэрвеш 1921 г. для канчатковай выпрацоук статута 1нстытута беларускай культуры была сабрана кам1ая у складзе акадэмжа Я. Ф. Карскага, Я. Л. Дылы 1 С. М. Некрашэв1ча. Да лктапада яна падрыхтавала статут 1нстытута беларускай культуры, што аб'яднау

абодва прынцыпы развщця 1БК - i як навукова-даслед-чай, i як культурна-грамадскай установы [9].

Менав1та у чэрвеш 1921 г. пры Народным камка-рыяце асветы быу створаны Акадэм1чны цэнтр. Яго задачам1 з'яулялкя юраунщтва установам1, як1я ма-юць за мэту навуковую работу, запрашэнне у нашу краiну на працу знакамггых вучоных-беларусау i пад-рыхтоуку уласных навуковых сiл.

У Дзяржауным архiве Расiйскай Федэрацыi захоува-ецца лкт Наркамасветы БССР у Акадэмцэнтр Наркам-асветы РСФСР ад 8 сакавжа 1922 г. з просьбай аб уклю-чэннi у план натуральнага забеспячэння на 1922 г. У iм ёсць таюя радкi:

«2. Институт белорусской культуры; штат 54 человека.

Институт белорусской культуры является высшим ученым учреждением Белоруссии, организованным по типу исследовательских институтов РСФСР с небольшими местными отклонениями...» [10]

У сувязi з гэтым трэба адзначыць, што многiмi даследчыкамi пакуль недаацэнена роля прафесара У. I. Шчэты у стварэнш i дзейнасщ 1нстытута беларускай культуры. Дауно настау час выразна пад-крэслiць, што з прыняццем канчатковага варыян-та статута 1нбелкульта ажыццявiлiся iдэя i праект статута 1БК, якiя увесь час прапаноувау Уладзiмiр Iванавiч,- развiццё 1нстытута беларускай культуры у першую чаргу як навукова-даследчай установы ССРБ.

Будучыя даследчыю г1сторы1 1нбелкульта павш-ны памятаць, што 23 лктапада 1921 г. камiсiя па штатах пры Наркампрацы зацвердзша штат 1нстытута беларускай культуры у колькасц1 45 чалавек. Нельга не згадзщца з наступнай высновай беларусюх псто-рыкау I. Шаучука 1 Г. Карзеню: «Так1м чынам, 1нбел-культ пачынае сваё фактычнае кнаванне восенню 1921 г.» [11]. Важна падкрэслщь, што першы агульны сход яго супрацоушкау адбыуся 30 студзеня 1922 г., аб чым сведчыць пратакол №1. На думку П. Ц. Петры-кава, М. У. Токарава 1 М. I. Галенчыка, менавгга ад гэ-тай даты i бярэ адлiк практычная дзейнасць Ыстыту-та беларускай культуры [12].

Ну а як жа тады растлумачыць наяунасць такога архiунага дакумента, як справаздача ад 8 лютага 1922 г. аб дзейнасщ Акадэмцэнтра Наркамасветы БССР у пе-рыяд з 1 да 7 лютага 1922 г.?

«С 1 февраля 1922 г. конструкция Акад. центра значительно изменилась к следующим институциям:

1) Институт белорусской культуры,

2) Научно-литературная коллегия,

3) Белорусский государственный музей,

4) Бел. архив,

5) Еврейская историческая комиссия

6) Белорусская гос. библиотека.

Деятельность вышеуказанных институций

за указанный период свелась к следующему.

1) Институт белорусской культуры на 4-х об-щ[их] собраниях произвел выборы своих научных сотрудников, разбился на секции и наметил подробный план деятельности на 1-е полугодие 1922 г. Создана комиссия по устройству торжественного заседания по поводу открытия деятельности] Инбелкульта. Открытие имеет быть 20 февраля с.г. <...>

Уч[еный] секр[етарь]

Ак[адемического] ц[ентра] Гутковский» [13]

Даследчыкау часу адкрыцця Ыстытута беларускай культуры прымушаюць задумацца наступныя ради вшшавання Расшскай акадэмп навук аж... ад 24 кра-савша 1922 г.: «Российская академия наук горячо приветствует открытие Института белорусской культуры. » [14]

У свой час выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцы-клапедыя» у пятым томе БСЭ (Мшск, 1972) вызначы-ла датай заснавання №К 30 студзеня 1922 г. па прапа-нове акадэмжа Гаурылы Iванавiча Гарэцкага. Шчыра кажучы, мы, хутчэй за усё, нiколi не даведаемся са сто-працэнтнай дакладнасцю дату заснавання Ыстытута беларускай культуры.

1 лютага 1921 г. у сктэме Наркамасветы была сфар-м1равана Навукова-тэрмшалапчная камк1я з 15 чалавек. За увесь час свайго кнавання яна разгледзела 1 прыняла да 3 тыс. тэрмшау [15]. У перыяд з 1922-га па 1930-ы тэрмiналагiчнымi камiсiямi былi створаны 1 выдадзены спецыяльныя слоушю па 24 галшах на-вую [16].

З вясны 1924 г. пачалася кампашя па рэарганiзацыi Ыстытута беларускай культуры. На агульным сходзе Ыбелкульта ад 26 сакавiка пастанавШ:

«а) Пашырыць дзейнасць 1нбелкульта шляхам адкрыцця новых секцый I увода новых членау у 1н-белкульт.

б) Арганiзацыю новых 7 секцый даручыць наступным членам 1БК:

1. Этнаграфп I геаграфп - Азбук1ну

2. Л1таратур[на]-мастацкай - Дылу

3. Праунай - Гуткоускаму

4. Г1сторыка-археал[аг1чнай] - Друшчыцу

5. Педагаг1ч[най] - Сушынскаму

6. Медыч[на]-ветэр[ынарнай] - Цв1кев1чу

7. Сац[ыяльна]-эканамiч[най] - Успенскаму I Жылунов1чу

Аргашзацыю тэрм1налаг1чных камтй даручыць Прэзiдыуму 1БК, арганiзацыю бiяграфiчнай -сябру Дылу» [17].

демия наук, потому что я хорошо знаю и сознаю, что там, в закордонной Белоруссии, белорусские ученые будут также идти к этой Академии наук, как к источнику света и просвещения. Пусть же развивается Институт белорусской культуры и пусть скоро, благодаря деятельности молодых работников, евреев и белорусов, он станет пролетарским храмом науки, действительно Всебелорусской Академией наук» [20].

25 лшеня 1924 г. Цэнтральны выканаучы камггат 1 Савет Народных Камкарау БССР зацвердзш новае Палажэнне аб 1нстытуце беларускай культуры, згод-на з яюм 1БК аб'яуляуся вышэйшай дзяржаунай на-вуковай установай у Беларусь што уваходзша у склад Народнага камкарыята асветы БССР.

8 кастрычшка намесшк Наркама асветы БССР А. В. Балщю на пасяджэнш Савета Народных Камь сарау БССР адзначыу:

4 лютага 1926 г. адбылося закрытае пасяджэнне бюро ЦК КП(б)Б. На 1м заслухал1 даклад Кам1си па штэ-л^енцьи (т. Радус-Зянькевiч). Было прынята паста-науленне. Па пункце 18 зашсана:

«а) ИБК выделить из состава Наркомпроса, связать непосредственно с Совнаркомом (по аналогии с Академией наук)» [21].

Ужо праз тыдзень - 12 лютага - Цэнтральны Выканаучы Кам1тэт 1 Савет Народных Камкарау БССР прынял1 пастанову «Аб рэаргашзацып 1нстытута Беларускай Культуры». У першым яе пункце адзначалася:

«.С тех пор (з дня адкрыцця 1БК.- Э.Ё.) прошло уже три года. Вместо скромной научно-терминологической комиссии Институт белорусской культуры разворачивается в постоянно действующее научное учреждение с тенденцией постепенного превращения в Белорусскую Академию наук» [18].

У той жа дзень - 8 кастрычшка - Савет Народных Камкарау БССР пастанав1у:

«3. Прапанаваць Народнаму камкарыяту асветы у звязку з новымi заданнямi 1нстытуту бела-рускае культуры рэаргашзаваць яго у пастаянную вышэйшую навукова-даследчую па тыпу Акадэми навукустанову, якая пав1нна заняцца астэматыч-най I плянавай апрацоукай пытанняу навук11 культуры, датычных БССР» [19].

«1. Вылучыць 1нстытут беларускай культуры са складу Народнага Кам1сарыята Асветы, ства-рыушы яго, як самастойную установу, якая састащь непасрэдна пры Савеце Народных Кам1сарау» [22].

У сва1м выступленш на 3-й сесп Цэнтральнага Вы-канаучага Кампэта БССР VI склжання рэктар БДУ прафесар У. I. Шчэта падкрэсл1у:

У фондах Нацыянальнага арх1ва Рэспубл1к1 Беларусь захоуваецца таи щкавы 1 арыгшальны дакумент, як дакладная зашска 1нстытута беларускай культуры у Нацыянальную кам1сш ЦВК БССР ад 12 верас-ня 1926 г., за подшсам1 старшыш 1нбелкульта У. 1гна-тоускага 1 члена прэзщыума 1БК М. Бялуп,- аб дзей-насщ i недахопах у працы. У апошшм яе абзацы ад-значаецца:

«...и пусть через некоторое время Инстытут бел культуры станет действительно Всебелорусской Академией наук. Я говорю: Всебелорусская Ака-

«У блiжэйшай будучын 1нбелкульт мае пе-раутварыцца у Беларускую Акадэмю навук (гл. Пастанову СНК ад лтеня б[ягучага] г.). У даны мо-мант адбываюцца дыскуси на тэму аб варунках I формах, а таксама I аб магчымым тэрм1не гэт-кага ператварэння. Згодна плана на 1926/27 г. адз1-наццаць штатных працауткоу 1БК маюць пры-ступщь да навукова-даследчай работы па новых прынцыпах. Група гэтых працауткоу, па мыслi Прэзiдыума, павтна зявцца першай ячэйкай бу-дучай Акадэми» [23].

31 снежня 1926 г. калепя аддзела прапаганды i апта-цы1 ЦК КП(б)Б прыняла рэзалюцыю па дакладзе ¡н-стытута беларускай культуры. У ёй падкрэсивалася:

«4. Устанавщь больш сщслую связь з вышэйшым1 навучальным1 установам1, а таксама з Акадэмгяй навук СССР I Украты. Шчыць неабходным паездку у паказаныя акадэмп тав. 1гнатоускага» [24].

У снежш 1926 г. у спрэчках па дакладзе фракцьп Ы-белкульта адказны супрацоушк ЦК кампартып Беларуси Абрамчук акцэнтавау увагу на наступных момантах:

«Перспектыва для пабудавання Акадэмп павт-на быць за счот навуковых с1л 1БКI праходзць праз некальк1 год, але неабходна мець на увазе тое, што акадэм1я можа ¡снаваць тольк1 тады, кал1 яна бу-дзе звязана з шырок1м1 колам1 насельшцтва... Работу 1нбелкульта неабходна узгадняць з работай с/г акадэмп» [25].

У пратаколе закрытага пасяджэння Бюро ЦК КП(б) Б аб Акадэмп навук БССР ад 15 студзеня 1927 г. за под-шсам сакратара ЦК КП(б)Б Галадзеда адзначалася:

навуковы рух пойдзе xymKÎui тэмпамi i у блiжэй-шыя гады беларустя вучоныя дадуць шмат усяк1х навуковых прац. Адчыненьне Беларускай Акадэмп Навук зяуляецца бл1жэйшай з наступных задач НК Асьветы, гэта з'яуляецца неабходным момантам у разьвщщ нацыянальнай культуры Беларуй» [27].

Выключную каштоунасць мае дакладная зашска ЦК КП(б)Б у ЦК ВКП(б) «Да пытання аб пераймена-ванш 1нстытута беларускай культуры» ад 8 кастрыч-шка 1927 г., за подтсам першага сакратара ЦК Кам-партьп Беларуа В. Г. Кнорына. Прывядзём яе фрагмент:

«Слушали:

Об Академии наук БССР (т. Игнатовский).

Постановили: 1. Считать в данный момент несвоевременным переконструирование Инбелкульта в Академию наук» [26].

Выступаючы на VIII Усебеларуским з'ездзе Са-ветау 11 красавка 1927 г., правадзейны член 1БК У. I. П1чэта прапанавау аргашзаваць у Беларус1 са-мастойную Акадэмт навук. У сва1м выступлент ён адзначыу: «...Дазвольце яшчэраз звярнуць вашу увагу вось на што: у сучасны момант у г. Менску i на усёй тэрыторъи БССР шмат усяк1х навуковых устаноу, у iх вядзецца вялкая навуковая праца. Пра-цы нашых вучоных друкуюцца у розных выданнях, як беларустх, укратстх, расшстх, так i у замеж-ных - нямецтх i французстх. I мне здаецца, што у сучасны момант на Беларуй ёсць шмат татх вы-датных вучоных, ятя маглi б усе свае сты аддаць на тое, каб заняцца навукаю, кабразвiваць наву-ку на Беларуй. Трэба каб НК Асьветы з аднаго боку, i Беларуст урад - з другога, nадумалi аб тым, каб тут, на Беларуй адчытць Беларускую Акадэмт Навук. Гэта акадэмiя стане цэнтрам, вакол якога бу-дуць абяднаны усе вучоныя Беларуй, у зьвязку з чым

«Вопрос о преобразовании ИБК в БАН возник в начале лета 1926 г. Когда ЦИК Союза 4 июня 1926 г. выносил резолюцию по докладу правительства Белоруссии, то он в этой резолюции, признав большое значение ИБК в разработке вопросов белорусской культуры, отметил, что ИБК в своем дальнейшем развитии должен стать Белорусской академией наук...

В декабре 1926 г. доклад фракции ИБК был заслушан на заседании Бюро ЦККПБ. В своем постановлении Бюро ЦК КПБ признало необходимым уменьшить культурно-общественную сторону работы Инбелкульта и придать этой работе более академическое направление, взять курс на реорганизацию ИБК в БАН, о последней поставить доклад на Бюро ЦК отдельно.

Через 2 недели (в январе 1927 г.) этот вопрос был рассмотрен на заседании Бюро ЦК, на котором постановлено: "Взять курс на создание АН в БССР путем развития и углубления научной работы в ИБК"...

Что касается переименования ИБК в БАН, то Бюро ЦК КПБ считает необходимым произвести это переименование в связи с празднованием десятилетия Октябрьской Революции. Этот момент политически является очень подходящим для переименования...

Переименование ИБК в БАН будет иметь политическое значение для усиления нашего влияния в Западной Белоруссии и Польше...

Название АН действительно будет соответствовать подлинному названию Инбелкульта.

Все эти мотивы и целый ряд второстепенных соображений делают необходимым и своевременное переименование ИБК в Белорусскую Академию Наук ко времени празднования десятилетия Октябрьской революции» [28].

27 кастрычшка 1927 г. Палйбюро ЦК ВКП(б) на сва1м пасяджэнш, на як1м прысутн1чал1 члены ПБ ВКП(б) Варашылау, Кал1н1н, Молатау, Рыкау, Стал1н, Томск1 1 кандыдат у члены ПБ Мшаян, слухала пытанне:

«15. О переименовании Института белорусской культуры в Белорусскую академию наук (тт. Кно-рын, Галадзед, Игнатоуск1).

За подтсам сакратара ЦК I. Сталта паста-навык Отложить» [29].

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

У фондах Расшскага дзяржаунага арх1ва сацыяль-на-палпычнай псторыи захоуваецца вельм1 каштоуны дакумент: пратакол №46 пасяджэння Пал1тбюро ЦК ВКП(б) аб перайменаванш 1нстытута беларускай культуры у Беларускую акадэм1ю навук ад 11 кастрычшка 1928 г. Прывядзём яго фрагмент:

«Присутствовали: члены ПБ ЦК ВКП: тт. Калинин, Молотов, Рыков, Сталин.

Канд. в члены ПБ тт. Каганович, Микоян.

Решения Политбюро от 8.10.28 г.

Слушали: 21. Просьбу ЦК Белоруссии о переименовании Института белорусской культуры в Академию наук.

Постановили: 21. Удовлетворить.

Секретарь ЦК И. Сталин» [30].

12 кастрычшка 1928 г. адбылося пасяджэнне Бюро ЦК КП(б)Б, якое заслухала паведамленне першага са-кратара ЦК Кампарты1 Беларус В. Г. Кнорына. Затым члены Бюро ЦК вынесл1 рашэнне:

«1. Прыняць да ведама пастанову ЦК ВКП(б) аб задавальнент хадайтцтва Бюро ЦК КП(б)Б аб пе-райменаванн11БК у БАН» [31].

Нарэшце 13 кастрычшка 1928 г., за подшсам1 Стар-шыш ЦВК БССР А. Чарвякова, старшыш Саунарка-ма БССР М. Галадзеда 1 сакратара ЦВК БССР А. Хац-кев1ча, была прынята пастанова Цэнтральнага Вы-канаучага Кам^эта i Савета Народных Камкарау БССР "Пра рэаргашзацыю 1нстытута беларускай культуры у Беларускую акадэмж навук". У ёй ма-юцца так1я радк1:

«...Цэнтральны выканаучы камтэт i Савет Народных Камiсарау Беларускай Савецкай Сацы-ялктычнай Рэспублк пастанауляюць:

1. Рэаргатзаваць 1нстытут беларускай культуры у Беларускую акадэмт навук.

2. Рэаргашзацыю скончыць да першага студзеня 1929 г. (да дзесящгадовага юбтею стварэння БССР).

3. Длярэаргашшцъи 1нстытуту беларускай культуры у Беларускую акадэмт навук утварыць ура-давую кам1с1ю у складзе тт. Хацкев1ча (старшыня), 1гнатоускага, Бал1цкага, Некрашэв1ча I Аршанскага, якой даручыць да 15 лктапада 1928 г. унесц1 у Савет Народных Кам1сарау на зацвярджэнне сталы склад Прэз1дыума I асабовы склад правадзейных чле-нау Беларускай акадэми навук, а таксама тыя зме-ны у статут акадэми, якхя патрэбны I выткаюць з гэтай пастановы» [32].

Урачыстае адкрыццё Беларускай акадэми навук адбылося у Мшску 1 студзеня 1929 г. На той дзень штат БАН складау толью 128 чалавек, з 1х 87 з'яулялкя наву-ковым1 супрацоушкамь Аднак з самага пачатку уста-нова стала вядучым навуковым цэнтрам, яю моцна уплывау на эканам1чнае, тэхналапчнае, сацыяльнае 1 культурнае развщцё нашай крашы.

Першы старшыня 1нбелкульта С. М. Некрашэв1ч стау першым вщэ-прэзвдэнтам Беларускай акадэми навук (БАН).

Друп старшыня 1БК У. М. 1гнатоуск1 быу прызна-чаны прэзщэнтам БАН.

Супрацоун1к Навукова-тэрм1налаг1чнай кам1сИ Нар-камасветы 1 л1таратурнай кам1сИ 1нбелкульта па зб1ран-н1 вуснай народнай творчасщ Якуб Колас стау членам Прэзщыума 1 в1цэ-прэз1дэнтам БАН.

Адзш са стваральнiкау 1нбелкульта, член камки па яго аргашзацыи, правадзейны член 1нбелкульта Ян-ка Купала з'яуляуся адным з першых акадэм1кау БАН.

Былы сакратар прыродазнаучай секцы1 1нбелкуль-та i член Цэнтральнага бюро краязнауства Кандрат Крап1ва стау акадэмжам 1 в1цэ-прэз1дэнтам АН БССР.

Адзш з актывктау мясцовых краязнаучых аргаш-зацый 1нбелкульта В. Ф. Купрэв1ч 17 гадоу (1952-1969) займау пасаду прэзщэнта АН БССР. Адз1н з аутарау статута 1БК, адз1ны з правадзейных членау 1нбелкуль-та, першы рэктар БДУ, актыуны iнiцыятар стварэння Беларускай акадэми навук У. I. Шчэта быу выбраны акадэмжам БАН, а пазней - акадэмшам АН СССР. Былы актыуны супрацоушк 1БК Мiхась Ганчарык стау членам-карэспандэнтам АН БССР, дырэктарам 1нстытута эксперыментальнай батанiкi. Буйным са-вецюм вучоным у галiне медыцыны, членам-карэ-спандэнтам АкадэмИ медыцынск1х навук СССР быу

ГОД

Захар Магшёучык - былы актывкт краязнаучага ру-ху у Беларус1 i удзельшк этнаграф1чных экспедыцый, арган1заваных 1нбелкультам.

Безумоуна, што паспяховай рабоце 1БК у MHoriM садзейнiчала палiтыка беларуазацьп, якую праводзiла у той час юраунщтва БССР.

Такiм чынам, за 6-7 год 1нстытут беларускай культуры паспяхова прайшоу складаны i цяршсты шлях, у вынiку была створана Беларуская акадэмiя навук, якая потым называлася Акадэмiяй навук БССР, а сён-ня - Нацыянальнай акадэмiяй навук Беларусi. Гэта плён сумесных намаганняу навуковай грамадскасцi БССР i ЦК КП(б)Б, ЦВК i СНК БССР.

Сёння само кнаванне i дзейнасць НАН Беларусi -гонар нашай рэспублШ, усяго беларускага народа. СЗ

Л1ТАРАТУРА

1. Энцыклапедыя г(сторьи Беларус1. У 6 т. Т. 3.- Мн., 1996. С. 490.

2. 1нстытут беларускай культуры.- Мн., 1993. С. 2 (анатацыя).

3. 1нстытут беларускай культуры. 1922-1928: дакументы i матэрыялы / В. У. Скалабан, М. У. Токарау.- Мн., 2011. С. 11.

4. Шаучук I., Карзенка Г. Iнстытутбеларускай культуры: аргаызацыйнае станауленне i развщцё // Наука и инновации. 2012. №2. С. 54.

5. 1нстытут беларускай культуры // Савецкая Беларусь. 1921. 25 студзеня.

6. НА РБ. Ф. 42. Воп. 1. Спр. 107. Л.82-84 адв.

7. Нямг Г. 1нстытут беларускай культуры - Беларуская Акадэмiя навук - Акадэмiя навук Беларускай ССР,- Мюнхен, 1957. 162 с.

8. Шчэта У.1. Праект статута 1нбелкульта // Асьвета. 1924. №2. С. 131.

9. 1нстытут беларускай культуры.- Мн., 1993. C. 6-32.

10. ДАРФ. Ф. А-2307. Воп. 3. Спр. 153. Л. 89-89 адв.

11. Шаучук I., Карзенка Г. Iнстытут беларускай культуры: аргаызацыйнае станауленне i развщцё // Наука и инновации. 2012. №2. С. 54. Нстытут беларускай культуры.- Мн., 1993. С. 9. НА РБ. Ф.42. Воп. 1. Спр. 100. Л. 28.

Адраджэнне. Лгаратурна-навуковы весык Ыстытута беларускае культуры.- Мн., 1922. Сш. 1. С. 283. Наш край. 1928. №12. С. 6

Судык М. Р. Беларускае мовазнауства на сучасным этапе // Навука БССР за 50 год.- Мн., 1968. С. 95. НА РБ. Ф. 42. Воп. 1. Спр. 535. Л. 16. НА РБ. Ф. 7. Воп. 1. Спр. 47. Л. 82-87. НА РБ. Ф. 7. Воп. 1. Спр. 47. Л. 1, 5-6.

Нстытут беларускай культуры.1922-1928: дакументы i матэрыялы.С.80. НА РБ. Ф. 4. Воп. 1. Спр. 3077. Л. 8-9.

12 13

15

17

21 22 23

27. Восьмы Усебеларуск1 з'езд Саветау рабочых, сялянсих i чырвонаармейсих дэпутатау (стэнаграфичная справаздача).— Менск, 1927. С. 266-267.

28. Apxiy Прэздента Рашскай Федэрацыг Ф. 3. Воп. 33. Спр. 174. Л. 2-5; НА РБ. Ф. 4 п. Воп. 1. Спр. 3034. Л. 332-335.

29. Раайси дзяржауны а pxiy сацыяльна-пал™чнай псторьн (РДАСПГ). Ф. 17. Воп. 3. Спр. 657. Л. 4.

30. Там же. Ф. 17. Воп. 3. Спр. 708. Л. 3.

31. НА РБ. Ф. 4 п. Воп. 1. Спр. 3754. Л. 1.

32. Збор законау i загадау рабоча-сялянскага урада Беларускай Савецкай Сацыялгстычнай Рэспублт. 1928. №32. Арт. 302.

Збор законау БССР. 1926. №29 НА РБ. Ф. 701. Воп. 1. Спр. 17. Л НА РБ. Ф. 4 п. Воп. 1. Спр. 2538 НА РБ. Ф. 4 п. Воп. 1. Спр. 2538 НА РБ. Ф. 15 п. Воп. 28. Спр. 22

Арт. 189. 91-92. . Л. 253-254. Л. 265-267. Л. 218.

октября 1928 г., после принятия решения о реорганизации Института белорусской культуры в Белорусскую академию наук, началась история становления и развития отечественной академической школы. БАН продолжила работу, начатую учеными Инбелкульта, уделявшими основное внимание изучению литературы, истории, этнографии, разработке практических проблем белорусского языкознания, географии, медицине, агрономии. Исследования, ведущиеся в Белорусской академии наук, внесли значительный вклад в развитие гуманитарных и естественных наук. О том, насколько многогранна и многоаспектна палитра научной деятельности в период Инбелкульта и первых лет существования БАН, свидетельствуют сохранившиеся издания. В подборку фотоматериалов, предоставленных отделом редких книг и рукописей Центральной научной библиотеки и Музеем истории Национальной академии наук Беларуси, вошли наиболее яркие работы отечественных ученых.

. Я ими 1 ЦЦм

ЗАСЛАРе НЛ МЕНШЧЫНЕ.

» 1 -Н и» I >

........

ц .....и,¿1 »"*■•' Ь.ЯЪ ...........—

л^щ,...........................

Ш I .........7: ' :...................

"«■•(ЙПм., Ил , , (Ы<Н.,н I

({книц ниши пмш г::;:::,:;,;;.......- ■

х»ыч„л1 ...........................-

• ■ ™ -......'«.............

..............-.....—^ -Г?.:;;/;:;;;.:;;;-,;;:;;,

I» ....... »"■»■«Чй,- .................„ .

'»М*»! С11И1Ц1

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.