Научная статья на тему 'Դրամավարկային քաղաքականության ազդեցության մեխանիզմները տնտեսության Եվ գործարար միջավայրի վրա '

Դրամավարկային քաղաքականության ազդեցության մեխանիզմները տնտեսության Եվ գործարար միջավայրի վրա Текст научной статьи по специальности «Экономика и экономические науки»

CC BY
193141
313
Поделиться

Аннотация научной статьи по экономике и экономическим наукам, автор научной работы — Աշոտ Թեւիկյան

Ի՞նչ է Կենտրոնական բանկի (ԿԲ) կողմից իրականացվող դրամավարկային քաղաքականության (ԴՎՔ) ազդեցության մեխանիզմը ազգային տնտեսության գործարար միջավայրի վրա: Իրականացվող ԴՎՔ ընթացքում փողի առաջարկի փոփոխության ազդեցությունը տնտեսության վրա, որն անվանում են «փողի փոխանցումային մեխանիզմ» (ՓՓՄ) (transmission mechanism of monetary policy), ցույց է տալիս, թե ինչպես է դրանով պայմանավորված՝ փոխվում իրավիճակն իրական շուկայում:

В статье рассматривается действие трансмиссионного механизма денежнокредитной политики в Армении. Сделан теоретический обзор каналов трансмиссии денежно-кредитной политики, а также описаны функции импульсного отклика. В работе обсуждаются основные особенности экономики, затрудняющие трансмиссию денежно-кредитной политики в странах с переходной экономикой. В этом контексте большое внимание уделяется конкретным сдерживающим факторам и проблемам, с которыми Армения сталкивается сегодня, а также мерам, которые могли бы способствовать повышению эффективности денежно-кредитной политики.

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

Текст научной работы на тему «Դրամավարկային քաղաքականության ազդեցության մեխանիզմները տնտեսության Եվ գործարար միջավայրի վրա »

Քաղաքական-տետեսակաե ռյռյւտ

ԴՐԱՍԱՎԱՐԿԱՑԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՎՐԱ

Աշռտ Թեիկյաե

1. Խնդրի էռւթյուեը

ռ

Ինչ է Կենտրոնական բանկի (ԿԲ) կողմից իրականացվող դրամավարկա-յին քաղաքականության (ԴՎՔ) ազդեցության մեխանիզմը ազգային տնտեսության և գործարար միջավայրի վրա: Իրականացվող ԴՎՔ ընթացքում փողի առաջարկի փոփոխության ազդեցությունը տնտեսության վրա, որն անվանում են «փողի փոխանցումային մեխանիզմ» (ՓՓՄ) (transmission mechanism of monetary policy), ցույց է տալիս, թե ինչպես է դրանով պայմանավորված փոխվում իրավիճակն իրական շուկայում:

Փոխանցումային մեխանիզմի տեսությունը ձևավորվեց XX դարի 30-ական թվականներին, իսկ սկսած 80-ական թվականների վերջից ի հայտ եկան բազմաթիվ հետազոտություններ նվիրված դրամավարկային կարգավորման փոխանցումային մեխանիզմի տարբեր կողմերին և տնտեսության իրական հատվածի վրա փողի ազդեցութան բնույթին: Հարց, որի պատասխանը հետաքրքրում էր զարգացած պետություններին: Օրինակ' Ճա-պոնիան փորձում էր տարբեր փոխանցումային խողովակների մանիպուլյացիայի միջոցով դուրս հանել տնտեսությունը լճացումից, որը տևում էր երկար տարիներ: Վերջին ֆինանսական ճգնաժամը երևան բերեց բազմաթիվ հիմնախնդիրներ կենտրոնական բանկերի ԴՎՔ տեսությունում և պրակտիկայում: Անցումային տնտեսական համակարգերին բնորոշ առանձնահատկություններից է մրցակցային մեխանիզմի ձևավորման գործ *

* Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների ամբիոն, տ.գ.թ.։

84

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

ընթացը, ինչը գոյացնում է շուկաների փոխհարաբերության յուրօրինակ կազմավորում և ծնում մակրոտնտեսության վարքի առանձնահատկությունները, որոնք պետք է բազմակողմանիորեն հաշվի առնվեն տնտեսական քաղաքականության ձևավորման և իրականացման ժամանակ և որոշեն հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականությունների լավագույն համաձայնեցված տարբերակը: ԿԲ-ի կողմից իրականացվող ԴՎՔ արդյունավետությունն էապես պայմանավորված է տնտեսության իրական և փողի հատվածների միջև համագործակցության մեխանիզմի ճիշտ ընկալմամբ և, համապատասխանաբար, դրամավարկային գործիքա-կազմի ադեկվատ օգտագործմամբ: Դրամավարկային քաղաքականության նպատակների ընտրությունը ԿԲ-ի կողմից հիմնականում որոշվում է ՓՓՄ զարգացման մակարդակով:

2 Կենտրոնականբանկի նպատակները և դրանց կապը ՓՓՄ-ի հետ

Մինչ վերջին ֆինանսական ճգնաժամը, փողի (մոնետար) տեսությունում և պրակտիկայում ընդունված էր, որ ԿԲ-ն պատասխանատու է երեք հիմնական նպատակների համար. 1) գների կայունության պահպանում, 2) ֆինանսական կայունության ապահովում, 3) իրացվելի միջոցների տրամադրում ֆինանսական միջնորդներին ճգնաժամային պայմաններում: Այդ է հաստատում 146 ԿԲ ԴՎՔ նպատակներին բնորոշ գերակայությունների ուսումնասիրությունը, որոնք իրականացվել են Միջազգային հաշվարկային բանկի կողմից [1]: Նման մոտեցում է ցուցաբերում Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկը (ՀՀ ԿԲ)1:

Համապատասխանաբար, ԴՎՔ նպատակներն ընդունված է բաժանել երեք մակարդակի: Առաջին մակարդակը ԿԲ-ի մասին օրենքով սահմանված նրա հիմնական խնդիրն է կամ ռազմավարական նպատակը1 2: ԿԲ-ն, ձգտելով հասնել այդ նպատակին, ազդում է երկրորդ մակարդակի մարտավարական նպատակների վրա: Ընդ որում, ԿԲ-ն ընտրում է բազային մոնետար փոփոխական և նպատակադրում է նրա ցանկալի արժեքը միջ-

1 «ՀՀ ԿԲ տեսլական» և «ՀՀ ԿԲ 2012-2014թթ. ռազմավարություն»:

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

2 ՀՀ ԿԲ հիմնական խնդիրը ՀՀ գների կայունությունն ապահովելն է:

85

Ա.Թեիկյաե

«21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

նաժամկետ հատվածում, օրինակ' գնաճի, փողի ագրեգատների, փոխարժեքի1 նպատակադրումը. այդ էլ որոշում է ԴՎՔ ռեժիմը (կարգը): Եվ հենց ՓՓՄ գործիքակազմով ԿԲ-ն կարող է ազդել ԴՎՔ միջանկյալ նպատակների վրա և նպատակադրել մոնետար փոփոխականը: Ներկայումս, առավել ճանաչված, որպես մակրոտնտեսական փոփոխության դետերմինանտ, ներառյալ գները, հաստատվել է գնաճի նպատակադրումը: Այդ պատճառով էլ ԴՎՔ ՓՓՄ-ն սահմանվում է որպես մի մեխանիզմ, որով ԿԲ գործի-քակազմն ազդում է ամբողջ տնտեսության և մասնավորապես' գնաճի վրա: Ընթացիկ ֆինանսական տարվա մոնետար փոփոխականի կոնկրետ արժեքները ձևավորում են երրորդ մակարդակի նպատակները' գործնական, որոնց վերաբերվում են, օրինակ, ԱՄՆ ֆոնդային բորսայի տոկոսա-դրույքը կամ ՀՀ ԿԲ-ի կողմից հայտարարվող վերաֆինանսավորման տո-կոսադրույքը: Ըստ էության, դրանք զարգացման երեք փուլերն են, որոնք անցնում են տնտեսությանը ԴՎՔ-ի կողմից փոխանցվող փոփոխության ազդակները և ազդում համախառն պահանջարկի վրա:

Կենտրոնական բանկը, կառավարության հետ համատեղ, պետք է ընտրի այնպիսի ԴՎՔ կարգ, որն առավելագույնս համապատասխանի պետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման պայմաններին ու նպատակներին' հաշվի առնելով ֆինանսական շուկայի հասունության մակարդակը: Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում պարզվեց, որ մեծամասնություն կազմող զարգացած պետությունների ԿԲ ԴՎՔ նպատակների գերակայությունները, այն է' ապահովել գների կայունությունը և տնտեսական զարգացումը, սկսեցին հակասել ոչ պակաս կարևոր նպատակին' ապահովել ընդհանուր ֆինանսական կայունությունը: Արտահայտվեց այն նաև ՓՓՄ-ի վրա, երբ հայտնաբերվեցին տնտեսության վրա ազդելու նրա թույլ կողմերը: Վարկերի կրճատման պայմաններում ՓՓՄ ավանդական խողովակներն արդեն չէին գործում և փոխանցում ԴՎՔ ազդակներ' ազդելու մասնավոր հատվածի տնտեսական ակտիվության վրա: Այն պարտադրեց բազմաթիվ ԿԲ-ների դիմել ԴՎՔ ձևերին, որոնք չեն օգտագործվել մինչև ճգնաժամային փուլը. արևմտյան մասնագետները դրանք սահմանեցին որպես «ոչ ավանդական»:

1 ՀՀ ԿԲ-ն 2006թ. նպատակադրում է գնաճը։

86

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

Օրինակ, որպեսզի թուլացվի գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցությունը տնտեսության և ֆինանսական համակարգի վրա, ԿԲ-ները ստիպված էին հանդես գալ որպես միջնորդներ հասարակության (խոսքը վերաբերում է նրանց ֆինանսական ակտիվներին) և ֆինանսական ինստիտուտների, առաջին հերթին' բանկերի միջև, վերցնելով իրենց վրա (փողի և կապիտալի շուկաների փոխարեն) ֆինանսական ռեսուրսների տեղաբաշխման ֆունկցիան:

3. Փոխաեցռւմայիե մեխանիզմի տեսության հիմքերը

Դրամավարկային քաղաքականության փոխանցումային մեխանիզմն առաջին անգամ հայտնվեց քեյնսյան վերլուծությունում: Վերջինս փոփոխականների համակարգ էր, որոնց միջոցով փողի առաջարկն ազդում է տնտեսական ակտիվության վրա: Փոխանցումային մեխանիզմի կառուցվածքը կազմված է խողովակներից, որոնք ներկայացնում են մակրոտնտեսական փոփոխականների յուրահատուկ շղթա, որոնցով փոխանցվում են փոփոխությունների ազդակները: Դրամավարկային քաղաքականության ՓՓՄ վերլուծության ժամանակակից մոտեցումները հիմնված են 1970-1990 թվականների տնտեսագիտության քեյնսյան ուղղության առաջատար Ջ.Տոբինի [2] աշխատանքների վրա, որն առաջ քաշեց ներդրումների ց՛տեսությունը դրանով իսկ բացահայտելով տնտեսական ակտիվության և փողի առաջարկի միջև կախվածությունը:

Այլ մոտեցում են ցուցաբերում այդ հարցին մոնետարիստները: Մոնե-տար վերլուծության շրջանակներում հետազոտողների ուշադրության առարկա չի հանդիսանում այն հարցը, թե ինչ միջոցներով է փողի առաջարկն ազդում տնտեսության վրա: Դրամավարկային քաղաքականության արդյունքները հետազոտվում են փողի առաջարկի և համախառն արտադրանքի (համախառն ծախսերի) կապի խտության փոփոխության ուսումնասիրման միջոցով: Մոնետարիզմը դիտարկում է տնտեսությունը որպես «սև արկղ», որում ընթանում են անհայտ գործընթացներ. մոնետար տեսությունում ՓՓՄ-ն բացակայում է:

87

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

Ա.Թևիկյաե

«21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

Առանձնացնենք երկու ընդհանուր բնորոշ գծեր, որոնք հատուկ են փոխանցումային տեսությանը: Առաջինը վերաբերում է ԿԲ հնարավորությանը կարգավորելու ֆինանսական ակտիվների առաջարկը: Իրականացնելով գործառույթներ բաց շուկայում ԿԲ-ն ազդում է բանկային համակարգի իրացվելիության և տոկոսադրույքի վրա, ինչը թույլ է տալիս վերահսկել ներքին և արտասահմանյան ֆինանսական ակտիվների գները: Երկրորդը տնտեսության նոմինալ կոշտություններն են, որոնք խոչընդոտում են գների անմիջական շտկմանը: Որպես հիմնական կոշտություն հանդես են գալիս «կպչուն» ապրանքային գները1, անճկուն աշխատավարձը և ֆինանսական սեկտորի անկատարությունը, սահմանափակող տնային տնտեսությունների մուտքը ֆինանսական շուկա:

Մինչ դիտարկենք փոխանցումային տեսության տարբեր կարծիքները, նշենք, որ ԿԲ-ն վերահսկում է սուբստիտուների առաջարկը (արտաքին փող) կառավարելով դրամական շուկայի իրական տոկոսադրույքները, կիրառելով տարբեր մեխանիզմներ ազդում է ֆինանսական շուկայի միջոցով տնային տնտեսությունների և ֆիրմաների վարքի վրա: Ըստ «դրամական տեսակետի» (money view), ԿԲ-ն կարճաժամկետ տոկոսադրույքի փոփոխության1 2 միջոցով ազդում է կարևոր պարամետրերի' փոխարժեքի և երկարաժամկետ տոկոսադրույքի վրա: Ի տարբերություն «դրամական տեսակետի»' ձևավորվեց ՓՓՄ «վարկային տեսակետը» (lending view), որի առանցքային դրույթն այն է, որ ԿԲ-ն ազդում է ոչ միայն տոկոսադրույքի վրա, այլ նաև դրամական պարգևի (փոխառուի կողմից սկզբնական տոկոսադրույքին լրացուցիչ վճարումը) չափի վրա: Դա թույլ է տալիս ԿԲ ֆինանսական ակսելերատորի միջոցով կարճաժամկետ ազդեցություն ունենալ տնտեսության վրա: Վերջերս առաջացավ ՓՓՄ-ի վերաբերյալ երրորդ «տեսակետ առաջարկի կողմից» (supply view), որտեղ ուշադրության կենտրոնում են գտնվում արտադրության առաջարկի գործոնները:

1 Անկատար մրցակցային շուկաներում գները ճկուն չեն, դրանք կոշտ են (rigd) կամ, Քեյնսի տերմինաբանությամբ, կպչուն (sticky), այսինքն կպչում են որոշ մակարդակի և չեն փոխվում որոշակի ժամանակահատված:

2 Մինչև մեկ տարի մարման ժամկետով: Այն հանդիսանում է ՀՀ ԿԲ ԴՎՔ գործառնական նպատակ։

88

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

Չնայած ՓՓՄ-ի վերաբերյալ երեք տեսակետների տարբերությանը, կիրառական առումով նրանք ներդաշնակորեն լրացնում են իրար:

4. Փայի փռխաեցումայիե մեխանիզմը և նրա փռխկապակցվածությռւեը տնտեսական համակարգի կառուցվածքայինբնութագրերի հետ

Տնտեսության դրամավարկային և իրական հատվածների գործոնների միջև փոխկապակցվածությունն արտացոլվում է կառուցվածքային կապվածությունների ամբողջությամբ, որոնցից ամեն մեկը գործում է որոշակի պայմանների առկայության դեպքում և կարող է փոփոխվել դրանով իսկ ուժեղացնելով կամ նվազեցնելով իրականացվող դրամավարկային քայլերի ազդեցության արդյունքը ԴՎՔ նպատակների վրա: Որոշակի պայմանով դրանք կարելի է բաժանել չորս խմբի [3]:

Առաջին խումբը, որն առավել կարևոր է անցումային տնտեսությունների համար, ենթադրում է տնտեսության փողայնացման մակարդակի գնահատականը (տնտեսության փողով հագեցման մակարդակը): Անցումային շրջան ապրած տնտեսությունների ներկա զարգացման փուլը թույլ է տալիս հիմնավոր կապել ՓՓՄ անարդյունավետ մակարդակը ոչ պատշաճ փողայնացման մակարդակի հետ: Դա վերաբերում է նաև Հայաստանին, որի փողայնացման մակարդակը տատանվում է շուրջ 25%:

Փողի փոխանցումային մեխանիզմի կառուցվածքային գործոնների երկրորդ խումբը կապված է ներքին պահանջարկի կառուցվածքի հետ: Սպառման ծավալների էնդոգեն (ներքին) փոփոխությունների գնահատականը, որը ԿԲ-ի կողմից իրականացվող տոկոսադրույքի քաղաքականության պատասխան արձագանքն է, թույլ է տալիս ենթադրել, որ ԴՎՔ խստացումը նվազեցնում է սպառման համախառն ծավալը, իսկ ցածր իրական տոկոսադրույքի դեպքում ձևավորվում են ապագայում սպառման աճի պայմաններ: Չնայած նման եզրակացությունները հաստատվեցին ԱՄՆ, Ճապոնիայի և Մեծ Բրիտանիայի տվյալների հիման վրա' զարգացող (անցումային տնտեսություններ) պետությունների համար դրանց իսկությունը ցույց տալու փորձերը հիմնականում ապարդյուն էին: Դրա պատճառ են հանդիսանում բարձր մակրոտնտեսական ռիսկերը և ցածր

89

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

Ա.Թեիկյաե

21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

մակարդակի իրական տնօրինվող եկամուտը, տնտեսվարող սուբյեկտների կողմնորոշումը ընթացիկ սպառման համար օգտագործել սեփական միջոցները, և որպես արդյունք, ՓՓՄ առանցքային պարամետրերի տարբերությունը զարգացած պետությունների հանդեպ և էականորեն նվազած ԴՎՔ արդյունավետությունը:

ՓՓՄ արդյունավետությունը սահմանող կառուցվածքային գործոնների երրորդ խումբը կապված է այնպիսի խնդրի հետ, ինչպիսին է ՀՆԱ և գնաճի դինամիկայի ազդեցությունը փոխարժեքի վրա:

Չորրորդը համախմբում է ազգային ֆինանսական համակարգի կառուցվածքային բնութագրերը: Կախված ազգային ֆինանսական համակարգից' դրամավարկային ազդակները կարող են անցնել ՓՓՄ այս կամ այն խողովակով: Տնտեսագիտությունում տարբերում են երկու ձևի ֆինանսական համակարգեր: Առաջին' բանկային ֆինանսական համակարգում, ֆինանսական միջոցները բաշխվում են առավելապես տնտեսության բանկային հատվածի շնորհիվ: Երկրորդ' շուկայական ֆինանսական համակարգում, տնտեսության իրական հատվածի ֆինանսավորումն իրականացվում է արժեթղթերի շուկայի միջոցով: Ներկայումս շուկայական ֆինանսական համակարգն առավելապես ներկայացված է ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում և Կանադայում, իսկ բանկային ֆինանսական համակարգը Գերմանիայում, Ավստրիայում և Ճապոնիայում: Որպես կանոն, բանկային համակարգերն ավելի բնորոշ են զարգացող պետություններին, այն դեպքում, երբ շուկայական համակարգն ավելի բնորոշ է զարգացած պետություններին: Պետության ֆինանսական համակարգի կառուցվածքը որոշում է ՓՓՄ աշխատանքի յուրահատկությունը:

5 Փոխանցումային մեխանիզմի խողովակները

Տոկոսադրույքի խողովակն ավանդորեն համարվում է փոխանցումային մեխանիզմի գլխավոր խողովակը: Փողի քաղաքականության «մեղմացումը» կամ «խստացումն» արտացոլվում է շուկայական տոկոսադրույքի նվազման կամ բարձրացման վրա, այսինքն' խթանելու կամ սահմանա-փակելու ներդրումները և համախառն պահանջարկի այլ բաղադրիչները: Այդ խողովակը կատարում է հետևյալ պատճառահետևանքային կախվա-

90

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

ծությունը' M\^i\,^F\^Y\, որտեղ M\— փողի առաջարկի ընդարձակումը, i] — տոկոսադրույքի նվազումը, I\ - ներդրումային ակտիվության բարձրացումը, Y\ — արտադրության ծավալի ավելացումը:

Երբեմն տոկոսադրույքի խողովակը բաժանում են երկու խողովակի' փոխարինման խողովակ և եկամուտի ու կանխիկ մուտքերի հոսքի խողովակ: Առաջինի դեպքում, տոկոսադրույքի փոփոխությունը գործի է դնում միջժամանակային արբիտրաժի մեխանիզմը. տոկոսադրույքի աճն իջեցնում է տնտեսական գործակալների շարժառիթը ծախսելու ընթացիկ ժամանակում սեփական միջոցները, և նրանք, ժամանակի առումով, տեղափոխվում են ավելի ուշ փուլ (M\^i\^S\^P\^ Y\, որտեղ S - խնայողություններ, P - սպաոում): Երկրորդ դեպքում տոկոսադրույքի փոփոխությունն իր ազդեցությունն է թողնում տնտեսական գործակալների եկամուտների վրա: Տոկոսադրույքի աճը վերաբաշխում է եկամուտները փոխ-առուից դեպի խնայող, այսինքն համախառն ծախսերը նվազում են (M\^i\^D\^P\^ Y\, որտեղ D - բնակչության եկամուտներ):

Անցումային տնտեսություններում առկա են մի շարք գործոններ (ֆոնդային շուկայի և ընդհանրապես ֆինանսական միջնորդության ինստիտուտի անզարգացածությունը, առևտրային բանկերի վարկային քաղաքականության անճկունությունը, բնակչության վարքը, առևտրային բանկերի ցածր վերաֆինանսավորման մակարդակը), որոնք սահմանափակում են ԴՎՔ հնարավորությունը օգտագործել տոկոսադրույքի արտադրության վրա ազդելու խողովակը:

Վարկային խողովակ (վարկային հայացք), այստեղ առանձնացվում են երկու խողովակներ.

Վարկավորման լայն խողովակում կամ հաշվեկշռային խողովակում առկա են գլխավոր դերակատարություն ունեցող ֆինանսական ակտիվներ, որոնք ֆիրմաներին և տնային տնտեսություններին տրամադրվող վարկերի ապահովման համար են և հիմնված են վարկավորման ռիսկի նվազման արդյունքի վրա, երբ տնտեսությունում ավելանում է փողի ընդհանուր ծավալը (M\^ կապիտալիզացում\^ բանկի կորստի ռիսկ (տեղեկատվության ասիմետրիա)^ վարկեր\^ I\^- Y\):

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

91

Ա.Թեիկյաե

«21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

Վարկավորման նեղ խողովակում կամ կապիտալի ներգրավման ծախքերի խողովակում հիմնական տեղ է գրավում բանկային վարկավորումը: Դրա էությունն այն է, որ ԿԲ-ն, նվազեցնելով առևտրային բանկերի պահուստների ծավալը, պարտադրում է նրանց կրճատել վարկավորումը, և ֆիրմաներին ու տնային տնտեսություններին, որոնք էականորեն կախված են բանկային վարկավորումից և դրան այլընտրանք չունեն, ոչինչ չի մնում անելու, բացի իրենց ծախսերը կրճատելը (M\^L\^I\^Y\, որտեղ L-ըբանկի վարկային միջոցների ծավալն է):

Վարկավորման խողովակի շրջանակներում առանձնացվում են հետևյալ ՓՓՄ խողովակները' գների մակարդակի չնախատեսված աճ, դրամական հոսքեր, տնային տնտեսությունների իրացվելիության ազդեցությունը: Վերջինում կարելի է առանձնացնել արտասահմանից եկած տրանսֆերտային հոսքերը (Հայաստանի համար կարևոր հանգամանք), որի արդյունքը գործում է սպառման բաղադրիչի միջոցով:

Փոխարժեքի խողովակն առանցքային տարր է հանդիսանում բաց տնտեսությունների համար ԴՎՔ մոդելներում: Այն արտահայտում է ԴՎՔ ազդեցությունը համախառն պահանջարկի և արտադրության վրա փոխարժեքի փոփոխության արդյունքում: Իրական փոխարժեքի դինամիկան անմիջական ազդեցություն ունի արտահանման և ներմուծման ծավալի վրա (M\^I/r\^E\^NX\^ Y\, որտեղ I/r — իրական տոկոսադրույքի նվազումն է; Е — ազգային ապրանքի էժանացումը ներմուծվածի համեմատ; NX\ — զուտ արտահանման ավելացում): Պրակտիկայում անցումային տնտեսություններին բնորոշ սահմանափակումների, մասնավորապես, ֆինանսական շուկայի անզարգացության պատճառով, փոխարժեքի խողովակը չի կարող արդյունավետ օգտագործվել ԿԲ-ի կողմից:

Ակտիվների արժեքի խողովակն առավելապես նշանակալից է զարգացած պետությունների դեպքում (M\^Sh\^q\^I\^Y\, որտեղ Sh — արժեթղթի գինը, գույքի գինը; q — ֆիրմաների ակտիվների շուկայական գինը): Էքսպանսիոնիստական ԴՎՔ-ն հանգեցնում է ներդրումների աճին, և տոկոսադրույքների ընդհանուր նվազումն իջեցնում է ընթացիկ սպառման գինը, սպառողական պահանջարկն աճում է ի հաշիվ մասնավոր

92

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

խնայողությունների: Արդյունքում ծախսերն ավելանում են ներդրումների և սպառման տեսքով: Այսպիսով, ավելանում է համախառն պահանջարկը (դատողությունները կառուցված են փոխառուների վարքի ենթադրությունների հիման վրա):

Բարեկեցության խողովակն առաջին անգամ նկարագրվեց Ֆ.Մոդի-յյանիի և Ա.Էնդոյի կողմից առաջարկված կենսական ցիկլի գործընթացում կուտակված խնայողությունների վարկածում: Քանի որ տոկոսադրույքի փոփոխությունն իր ազդեցությունն է թողնում երկարաժամկետ ֆինանսական ակտիվների արժեքի վրա, որոնցում տեղաբաշխված են խնայողությունները (բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր, անշարժ գույք, թանկարժեք մետաղներ), նրա աճը կբերի բարեկեցության նվազման և սպառման անկման [4]:

Մոնետար խողովակը1 նկարագրում է փողի առաջարկի ուղղակի էֆեկտն ակտիվների գնի վրա: Մոնետար խողովակում տոկոսադրույքը կարևոր դեր չի խաղում, և դրամավարկային փոփոխության ազդակները փոխանցվում են փողի բազայի միջոցով:

Հաշվի առնելով տնտեսության ազգային առանձնահատկությունները գոյություն ունեն մի շարք յուրօրինակ խողովակներ: Օրինակ, գնաճային խողովակի միջոցով Ֆրանսիայում Պիգուի էֆեկտի տեսակետից բացատրվում է սպառման դինամիկան: Իտալական մոդելում առկա են երկու լրացուցիչ' գնաճային սպասումների և պորտֆելայինխողովակները:

Դիտարկելով եվրոպական պետությունների ԿԲ դրամավարկային քաղաքականության ՓՓՄ մոդելները պետք է նշել, որ փոխարժեքի և փոխարինման խողովակներն առկա են բոլոր մոդելներում: Չնայած կապիտալի ներգրավման ծախքերի խողովակը ներկայացված է մեծամասնություն կազմող ԿԲ մոդելներում, այդ խողովակի մեխանիզմն էական տարբերություն ունի' մի շարք մոդելներում մասնավոր ներդրումների վրա ազդում է կարճաժամկետ, այլ մոդելներում' երկարաժամկետ տոկոսադրույքի էֆեկտը: Բարեկեցության խողովակն ամենաշատ բանավեճերն է առաջացնում տնտեսագետների շրջանում: 1

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

1 Առաջարկվել է ժամանակակից մոնետարիզմի ջատագով Ա.Մելտցերի կողմից 1995թ.:

93

Ա.Թեիկյաե

21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

6. Դրամավարկային փռխաեցռւմայիե մեխանիզմը հայրենական տնտեսությունում

1993 թվականի նոյեմբերից, երբ ներդրվեց ազգային արժույթը' դրամը, նրա լողացող փոխարժեքի պայմաններում Հայաստանը սկսեց անցկացնել անկախ ԴՎՔ: Հաշվի առնելով, որ արդեն գործում էր «Արժույթի կարգավորման և արժույթի վերահսկողության մասին» ՀՀ օրենքը, կարելի է եզրակացնել, որ պաշտոնապես ձևավորվեց փոխարժեքի խողովակը, իսկ 1996 թվականից, երբ ընդունվեցին «Կենտրոնական բանկի մասին» և «Բանկերի և բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքները, սկսեց պաշտոնապես գործել նաև վարկային խողովակը:

Սակայն փոխանցումային խողովակների մեծամասնությունը Հայաստանում տարբեր պատճառներով արդյունավետ չի գործել: Տնտեսական գործակալների բարեկեցության խողովակը չի աշխատում, քանի որ տնային տնտեսությունները և ֆիրմաները խորապես ներգրավված չեն ֆինանսական շուկաների գործառույթներում: Այդ պատճառով չի գործում հաշվեկշռային խողովակը' ֆինանսական ակտիվների փայաբաժինը տնային տնտեսությունների ակտիվներում աննշան է: Փոխարինման խողովակը կաշխատի, եթե տնտեսությունում լայն տարածում գտնեն սպառողական վարկերը, վարկային քարտերը և մանրածախ շուկան սպասարկող այլ ֆինանսական ծառայություններ: Բացի դրանից, անհրաժեշտ է ցածր գնաճ, որպեսզի տոկոսադրույքի չնչին փոփոխությունն ազդի սպառողական վարկերի վրա: Թվարկածից ոչ մի բան չկա Հայաստանում: Եկամուտի ու կանխիկ մուտքերի հոսքի խողովակի համար անհրաժեշտ են զարգացած ֆինանսական շուկաներ և ներդրումների մեծ փայաբաժին իրականացված ձեռնարկությունների կողմից: Չի օգտագործվում գնաճային խողովակը, քանի որ որոշված չէ գնաճի մակարդակը, որն ակտիվացնում է գործարար միջավայրը և նպաստում արդյունաբերությունում համախառն շահույթի ավելացմանը:

Արդյունքում մնում են միայն ՓՓՄ երեք խողովակները' փոխարժեքի, բանկային վարկավորման և մոնետար: Հայաստանի տնտեսության մոդելային հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ փոխարժեքի խողովակի

94

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

ազդեցությունը գնի վրա թույլ է, չնայած այն ուժեղանում է ապադոլարաց-ման ընթացքում [5]: Դոլարացման մակարդակը հանրապետությունում մնում է շատ բարձր, և գնաճի նպատակադրման շրջանակներում վերաֆի-նանսավորման տոկոսադրույքի' որպես գործառնական նպատակ օգտագործումը գտնվում է դեռ վաղ զարգացման փուլում:

Միանշանակ է, որ Հայաստանի ֆինանսական համակարգը կարելի է

ռ

բնութագրել որպես բանկային ֆինանսական համակարգ: Ի նչ հիմնա-խնդիրներ են առկա ՓՓՄ տեսակետից այդ ոլորտում: Վարկային փոխան-ցումային ազդակներում կարելի է դիտել բավական հակասական իրավիճակ' վարկային շուկան մասնակի մեկուսացված է տնային տնտեսություններից, վարկավորման տոկոսադրույքը կախված չէ գնից և տնտեսական աճից, տրամադրված վարկերի ծավալը բացարձակապես չի որոշվում ԿԲ վերաֆինանսավորմամբ:

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

Պատճառներից կարելի է նշել ՓՓՄ գործունեության թուլությունը, խողովակների սահմանափակումը, գների կայունության ապահովման հնարավորությունը: Սա պայմանավորված է Հայաստանի տնտեսության անցումային փուլով, ինչպես նաև նրանով, որ ԿԲ մակրոտնտեսական քաղաքականությունն արդեն երկար տարիներ հիմնված է մոնետար տեսության դեղատոմսերի վրա, որտեղ փողի քանակի և գնաճի կապվածությունն արտահայտվում է հայտնի նույնությամբ. РТ=ЫУ: Այնինչ, այդ պնդումն արտահայտում է տնտեսության ստատիկ վիճակը շուկայական հավասարակշռվածության աբստրակտ մոդելներում ոչ իրատես ենթադրությունների հիման վրա: Հակառակ մոնետարիստների կարծիքի, գները կարող են աճել և նվազել բոլոր մյուս պարամետրերի անփոփոխ պայմանում, ներառյալ փողի ծավալի: Նորարար տեխնոլոգիաների ներդրման արդյունքում գներն իջնում են, այն դեպքում, երբ մենաշնորհների չարաշահումները դրդում են նրանց բարձրացմանը: Դրամական քաղաքականության նման մոտեցման արդյունքում իրականացվում է մակրոտնտեսական կարգավորման սխալ մեթոդաբանությունը, և պետությունը կրում է լուրջ կորուստներ: Վերջին տարիներին, այդ թվում նման «գործունեության» արդյունքում ոչ մրցունակ դարձան նախկինում բարգավաճող ադամանդ-

95

Ա.Թեիկյաե

21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

ների վերամշակման ճյուղը, գյուղատնտեսական արտադրանքի ձեռնարկությունները, ագրարային հատվածը և այլն:

ռ

Ինչպե ս դա բացատրել: Մեջբերենք մեկ հատված ՌԴ գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Ս.Գլազևի հոդվածից. «Պետության տնտեսական քաղաքականությունը միշտ կապված է իշխող «էլիտայի» շահերի հետ: Դրա արդյունքն արտահայտվում է ազգային եկամուտի բաշխման կառուցվածքում, որի առյուծի բաժինը ստանում են մենաշնորհի տերերը, ինչպես նաև արտասահմանյան ներդրումների և վարքերի հոսքերը կարգավորող ֆինանսական սպեկուլյանտները: Էստ էության, նրանց շահերն էլ հենց սպասարկում է փողի իշխանությունը թողարկելով ազգային արժույթը արտասահմանյան արժույթ գնելու համար, < .... > որոնց են վերաբերում հիմնականում բնական մենաշնորհները, հումք արտահանողները և բանկային հաստատությունները:

Բյուջետային միջոցները և կուտակված ֆինանսական ակտիվները նորարարական և ներդրումային ակտիվության խթանմանն ուղղելու փոխարեն, բարձրացնելով ՓՓՄ խողովակների և փոփոխության ազդակների արդյունավետությունը և դրանով իսկ ձգտելով արդիականացնել տնտեսությունը, բարձրացնել նրա արդյունավետությունը, կառավարությունը և փողի իշխանությունը, փաստորեն, սառեցնում են դրանք օգտագործելով առկա փողի ստերիլիզացման մեխանիզմները հակառակ նրանց նպատակին» [6]: Մեկնաբանություններն ավելորդ են:

Չպետք է մոռանալ, որ մոնետար տեսությունում բացակայում է փո-խանցումային մեխանիզմը: Այդ քաղաքականության զոհ է դառնում ներքին կողմնորոշված տնտեսության հատվածը, և տնտեսությունը կողմնո-րոշվում է բավարարելու արտաքին շուկայի պահանջը հումքային ապրանքներով: Հայաստանում փաստացի վերացավ գործարարների մի խավ, որը պատկերացում ուներ արդյունաբերական արտադրանքի և նյութերի մշակման մասին: Տպավորություն է ստեղծվում, որ արդյունաբերության զարգացումը սպառնում է ներկա գործարար խմբերի բարեկեցությանը, ինչպես նաև վարչակազմի վերին խավին [7]: Տնտեսության բարձր մենաշնորհային մակարդակը, տնտեսական մոդելի օլիգարխացումը, վարչա-

96

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

կան ոլորտում տիրող կոռուպցիան դարձան Հայաստանի տնտեսական զարգացմանը խոչընդոտող հիմնական արգելակները:

ռ

Ի նչ պետք է անել. 1. դրամական քաղաքականությունը նորամուծության զարգացման համար և 2. դրամական քաղաքականությունը աջակցելու գործարար միջավայրին: Չպետք է մոռանալ, որ գործարար միջավայրը ենթադրում է պետությունում ձևավորված բարենպաստ սոցիալ-տնտեսա-կան, քաղաքական, իրավաքաղաքական վիճակ ապահովելու տնտեսական ազատություն գործունակ քաղաքացիների համար զբաղվելու գործարարությամբ, բավարարելու շուկայական տնտեսության բոլոր սուբյեկտների պահանջը:

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

Ըստ երևույթին, պետք է ավելի վճռական լինել և ստեղծել երկարաժամկետ վարկավորման ուժեղ պետական ուղղություն որպես շուկայական մեխանիզմի ստանդարտ տարր: Պետությունն այդ կառույցով ժամանակավոր կզբաղեցնի չզբաղեցրած բանկային համակարգի երկարաժամկետ վարկավորման ոլորտը նրան վնաս չպատճառելով:

7 Կենտրոնական բանկերը՝ որպես տնտեսական զարգացման գործակալներ

Վերջին քսան տարիներին ԿԲ տեսական և գործնական գործունեության մոտեցումներն էականորեն փոխվել են: Որպես «լավագույն պրակտիկայի» (best practice) տարր ընդունվել են միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների, ինչպիսին է Արժույթի միջազգային հիմնադրամը, ստանդարտ հանձնարարականները. 1) ԿԲ անկախությունը, 2) գնային կայունության գերակայությունը, 3) ԴՎՔ անուղղակի կողմնակի գործիքա-կազմի օգտագործումը և ուղիղ գործիքների կարգավորումից հրաժարումը:

Այդ հանձնարարականների կատարումն ունի հեռուն գնացող հետևանքներ: Կենտրոնական բանկի անկախությունը, առաջին հերթին, նշանակում է, որ կառավարությունը զրկվում է հնարավորությունից ճնշում գործադրելու փողի իշխանության վրա, եթե առաջանում է պետական բյուջեի պակասուրդը ֆինանսավորելու անհրաժեշտություն: Գների կայունության պահպանումը որպես ԴՎՔ հիմնական նպատակ ենթա-

97

Ա.Թեիկյաե

21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

դրում է, որ ԿԲ-ն չպետք է հոգա այլ նպատակներ, ինչպիսին են լիիրավ զբաղվածություն ապահովելը, արդյունաբերական քաղաքականությանն օժանդակելը կամ տնտեսության գերակա սեկտորները վարկավորելը, դրանով իսկ նրանց զարգացումը խթանելը: ԿԲ-ն չպետք է օգտագործի նաև ԴՎՔ գործիքները կամ կապիտալի հոսքի սահմանափակումները, որպեսզի կարգավորի փոխարժեքը: Օգտագործել բացարձակապես ԴՎՔ անուղղակի գործիքակազմը նշանակում է, որ ԿԲ-ն չպետք է իրականացնի տոկոսադրույքների սուբսիդավորումը, սահմանի առանձին փոխառու խմբերի համար վարկավորման «վերին սահմանը» (առավելագույն թույլատրելի ծավալը) և վերահսկի կապիտալի շարժը, որպեսզի ազդի վարկի ծավալի և կառուցվածքի վրա: Այդ քայլերն առաջարկվում է ներդնել ոչ միայն զարգացած, այլ նաև զարգացող պետություններում1:

Սակայն նման հանձնարարականներն էականորեն տարբերվում են զարգացող և զարգացած պետություններում, երբ կառավարության ծախսերի ֆինանսավորումը և փոխարժեքի կարգավորումը տասնյակ տարիներ (եթե ոչ դարեր) հանդիսացել են ԿԲ առանցքային խնդիրները [8]:

Կենտրոնական բանկերի պատմական վերլուծությունը թույլ է տալիս դրանք բաժանել «մակրոտնտեսական կարգավորման ֆունկցիա» իրականացնող ինստիտուտների (ինչպիսին են Անգլիայի բանկը և ԱՄՆ Դաշնա-յին պահուստային համակարգը), որոնք օգտագործել են հիմնականում ԴՎՔ անուղղակի գործիքները, և ինստիտուտների, որոնք մասնագիտացված են «տնտեսության վարկավորմամբ» (օրինակ, Ֆրանսիայի բանկը և Ճապոնիայի բանկ), որոնք աջակցում էին արդյունաբերական քաղաքականությանը: Ներկայումս առավել տարածված է, որ այդ հաստատությունները պետք է աստիճանաբար հրաժարվեն տնտեսության հատվածների նպատակադրված օժանդակության խնդրից' խթանելով վարկավորումը, և օգտագործեն ԴՎՔ ուղիղ գործիքակազմը:

Նման մոտեցման դեպքում անտեսվում է մի կարևոր փաստ: Գործնականում բոլոր ԿԲ-ները, այդ թվում Անգլիայի բանկը և ԱՄՆ ԴՊՀ-ն, այս կամ

1 Եթե ԿԲ գործունեությունն ուղղված է լուծելու բյուջետային հիմնախնդիրները, ապա գոյություն ունի ռիսկ, որ ԿԲ-ն կարող է կորցնել փողի առաջարկի վերահսկողությունը, երբ ԿԲ-ն կախված է կառավարության ֆիսկալ քաղաքականությունից։

98

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թևիկյաե

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

այն ձևով ներգրավված են եղել «արդյունաբերության քաղաքականության» իրականացմանը, կամ, այլ խոսքով իրագործում էին «ընտրանքային նպատակադրում»: Հիմնական տարբերությունն այն էր, թե կոնկրետ տնտեսության որ հատվածներն ընտրել աջակցելու համար: Այն Կենտրոնական բանկերը, որոնց քաղաքականությունն ավելի շատ է համապատասխանում արդյունաբերական և սոցիալական զարգացմանը, զուգակցվելով կառավարության ծրագրի իրականացման հետ, ըստ երևույթին, ունենում են ավելի մեծ ավանդ տնտեսական զարգացման գործում, քան ԿԲ-ները, որոնք կողմնորոշված են դեպի ֆինանսական հատվածի զարգացումը:

Հետազոտողների մեծամասնությունը ԿԲ հիմնական բնութագրերից1 առանձնացնում է երեքը, որոնք հազվադեպ են հիշատակվում. առաջինը վերաբաշխման ֆունկցիան է կապված այն բանի հետ, որ ԿԲ քաղաքականությունը կարող է տարբեր ազդեցություն ունենալ առանձին տնտեսվա-րող գործակալ խմբավորումների վրա: Երկրորդը քաղաքականն է: Ներկայումս ԿԲ քաղաքական դերը հիմնականում քննարկվում է կառավարությունից նրա անկախ լինելու ենթատեքստով: Սակայն ԿԲ քաղաքական դերն իրականում ավելի բազմակողմ է: Մեր օրերում կառավարությունից անկախ ԿԲ-ները հաճախ ներկայացնում և պաշտպանում են առանձին մասնավոր շահեր և քաղաքական գաղափարախոսություններ և, ըստ այդմ, ունեն էական ազդեցություն տնտեսական քաղաքականության մշակման և իրագործման գործում: Վերջին ժամանակներս ԿԲ-ներն ավելի են կողմնորոշվում ֆինանսական խմբակների շահերով, այդ թվում արտասահմանյան, իրականացնելով ֆինանսական ազատականացում, անցնելով գնաճի նպատակադրման և վերացնելով ֆինանսական հոսքերի սահմանափակումները: Կառավարության հետ կապված Կենտրոնական բանկերն ավելի անկախ են պետական տնտեսական զարգացման գերակայությանը համապատասխանող քաղաքականություն իրականացնելու

1 1. ազգային թղթադրամների թողարկումը և միասնացումը, 2. կառավարության համար բանկային գործունեության իրականացումը, 3. բանկերի բանկի ֆունկցիայի իրականացումը, 4. վերջին մակարդակի վարկառուի ֆունկցիայի կատարումն ամբողջ ֆինանսական համակարգի համար, 5. ԴՎՔ միջոցով ազդել փոխարժեքի և գների մակարդակի վրա, 6. ԴՎՔ իրականացումը պետությունում տնտեսական ակտիվության կարգավորման համար և 7. տնտեսության վարկավորման գործընթացի կարգավորումը։

99

Ա.Թեիկյաե

21-րդ ԴԱՐ», թիվ 1 (41), 2012թ.

գործում, ի տարբերություն անկախ Կենտրոնական բանկի: Երրորդ ֆունկցիան վարկային ռեսուրսների տեղաբաշխումն է: Կենտրոնական բանկը կարող է մտադրված կամ ոչ մտադրված ազդել տնտեսության տարբեր հատվածներին տրամադրվող վարկերի շահութաբերության և մատչելիության վրա: Կենտրոնական բանկի նման ֆունկցիան ամենաչգնահատվածն է վերը թվարկվածներից:

Կենտրոնական բանկերն իրենց ամբողջ պատմության ընթացքում իրականացրել են մեծ թվով տարբեր ֆունկցիաներ: Պարզ է, որ նեոլիբերալ մոտեցումն էականորեն սահմանափակել է ֆունկցիաները, որոնք իրականացվում են դրամավարկային կարգավորման մարմինների կողմից:

ռ

Այս ամենը հանգում է հետևյալ հարցին. որն է ԿԲ դերը որպես տնտեսական զարգացման գործակալ: «Գործակալ» բառի օգտագործումը մատնանշում է, որ ԿԲ-ն իրականացնում է ըմբռնելի քաղաքականություն' աջակցելու պետության տնտեսական զարգացմանը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ԿԲ գործունեությունը զարգացող պետություններում դարձավ ավելի ակներև որպես տնտեսական զարգացման գործակալ: Ինչպես 1957թ. իր աշխատությունում նշում է Նյու Յորքի ԴՊՀ պատմաբան և հետազոտող Ա. Բլումֆիլդը, «Վերջին տասը տարիների ընթացքում թույլ զարգացած պետություններում ամրապնդվեց ԿԲ ինստիտուտը և ԴՎՔ-ն ավելի հաճախակի կիրառվեց որպես տնտեսական զարգացման գործիք» [9]:

Ա.Բլումֆիլդը բերում է զարգացող պետությունների ԿԲ ֆունկցիաների նկարագրումը, լիազորությունները և նպատակները. «Կենտրոնական բանկերի համար, որոնք հիմնվել են 1945 թվականից հետո ԱՄՆ ԴՊՀ խորհրդականների օգնությամբ, բնորոշ են անսովոր լայն իրավասություններ և ճկունություն իրականացնելու իրենց քաղաքականությունը: Նրանց տրամադրության տակ էին գտնվում բազմաթիվ գործիքներ, որոնք թույլ էին տալիս կարգավորել տարբեր տնտեսական գործընթացները, այդ թվում վարկավորման գործընթացը: Կենտրոնական բանկերն իրականացնում են լայն սպեկտրի վարկային գործընթացներ առևտրային բանկերի և առանձին դեպքերում այլ ֆինանսական ինստիտուտների հետ <...>:

100

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

Այսքան պատկառելի իրավասություններ տրվել էին ԿԲ-ին նրա համար, որպեսզի դրանք կարողանան <...> իրականացնել նպատակադրված և արդյունավետ ԴՎՔ, քան մեծամասնություն կազմող ԿԲ-ները <...> հիմնված <...> 20-ական և 30-ական թվականներին <...>, որոնք, որպես կանոն, իրականացրել են պահպանողական քաղաքականություն և գործում էին սահմանափակ իրավասությունների շրջանակներում, որոնք թույլ չէին տալիս իրագործել տնտեսական զարգացումը խթանող քաղաքականություն և պահպանել ներքին կայունությունը <...>»:

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

Հարկ է նշել, որ իր առաջարկություններում ԱՄՆ ԴՊՀ-ն անհրաժեշտ էր համարում վերահսկել տնտեսության հավելուրդային վարկավորումը և ապահովել գնաճի չափավոր տեմպը, սակայն «զարգացող պետությունների ԿԲ գործունեությունը չպետք է գնահատել նույն մոտեցումներով, ինչպես դրանք կիրառվում են զարգացած երկրների համար, <...> ԿԲ փորձը վարկավորման և խնայողության գործընթացի կարգավորմամբ հասնել զարգացման նպատակներին, միանգամայն արդարացված է»1:

Չնայած ԿԲ-ի կողմից իրականացվող նման գործունեության առնչությամբ առանձին կասկածներին [10], ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, ԿԲ աջակցությունը կառավարության արդյունաբերության զարգացման ծրագրերին առանցքային գործոն հանդիսացավ XX դարի վերջում արագ զարգացող պետությունների տնտեսական աճի համար: Առանձնապես արտահայտիչ է ֆինանսական համակարգի դերն այդ պետությունների հաջողության գործում, նրանց ունակությունը մոբիլիզացնել և արդյունավետ բաշխել միջնա- և երկարաժամկետ միջոցներն ինդուստրացման նպատակով: Պետության անունից ներդրումների ֆինանսավորման քաղաքականություն իրականացնող հիմնական գործակալները զարգացման բանկերն էին: Երբեմն արդյունաբերության երկարաժամկետ վարկավորման նպատակով օգտագործվում էին ամբողջ բանկային հատվածի միջոցները, որոնք նման դեպքերում փաստացի հանդես էին գալիս «միասնական զարգացման բանկի» դերում: Բազմաթիվ ԿԲ-ներ ևս ունեցել են կարևոր դեր այդ գործընթացում [11]:

1 Իհարկե, Ա.Բլումֆիլդը զգուշացնում է, որ «նման քայլերը մեծ մասամբ արդարացված չեն, սակայն միայն այնքանով, որքանով չեն սպառնում ֆինանսական կայունությանը և չեն շեղում ԿԲ-ին իրականացնել կայունության ապահովմանն ուղղված քաղաքականություն»։

101

Ա.Թեիկյաե

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Հարցն այն չէ, թե արդյոք ԿԲ-ները պետք է իրականացնեն զարգացման քաղաքականություն, այլ, ավելի շուտ, այն, թե ինչ զարգացման քաղաքականություն պետք է իրականացնեն դրանք:

Կենտրոնական բանկերի համար, ինչպես վկայում է նրանց պատմությունը, միշտ առկա է եղել երկու խնդիրների միջև ընտրության հիմնա-

\ ռ ռ

հարցը ապահովել տնտեսական զարգացումը, թե կայունությունը: Ցայժմ գոյություն չունեն համոզիչ ապացույցներ, որ ԿԲ-ները պետք է ամբողջովին հրաժարվեն զարգացման ֆունկցիայից: Ավելի տխուր այլընտրանք է, երբ ԿԲ-ի կողմից ընտրվում է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հանձնարարականներով իրականացվող քաղաքականություն ուղղված միայն ֆինանսական հատվածի զարգացմանը (ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի օրինակով), և առավելապես այնպիսի «մոդայիկ» ուղղություն, ինչպիսին է ֆոնդային (արժեթղթերի) շուկան:

2008 թվականից համաշխարհային ֆինանսական համակարգը մուտք գործեց շուկաների, պետական ֆինանսների, բոլոր ֆինանսատնտեսական հարաբերությունների երկարատև անկայուն շրջան, ինչը դեռ ճանապարհի սկիզբն է: Այդ պատճառով ԿԲ դերը և նրա ԴՎՔ-ն կարևոր են նման պայմաններում Հայաստանի տնտեսական աճն ապահովելու և նրա գործարար միջավայրի զարգացմանը նպաստելու համար:

Օգոստոս, 2011թ.

Աղբյուրներ և գրականություն

1. С.-Андрюшин, В.Кузнецова, Приоритеты денежно-кредитной политики центральных банков в новых условиях, Вопросы экономики, 2011, N 6.

2. Tobin J, Monetary Policies and the Economy The Transmission Mechanism, Southern Economic Journal, 1978.

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

3. К.Н. Корищенко, Структурные факторы механизма денежной трансмиссии: тенденции и перспективы, Экономические науки 2005, 2 (11).

4. Моисеев С.Р., Трансмиссионный механизм денежно-кредитной политики, "Финансы и кредит" № 18, 2002.

5. Anna Rose Bordon and Anke Weber, The Transmission Mechanism in Armenia: New Evidence from a Regime Switching VAR Analysis1, IMF Working Paper, 2010.

6. О практичности количественной теории денег, или сколько стоит догматизм денежных властей, Вопросы экономики, 2008, № 7.

7. Мировой экономический кризис и Армения, “Голос Армении” № 84, 18 август, 2011г.

102

21-րդ ԴԱՐ»,թիվ 1 (41), 2012թ.

Ա.Թեիկյաե

8. Gerald Epstein, Central Banks as Agents of Economic Development, World Institute for Development Economic Research (UNU-WIDER) Research Paper No. 2006/54, University of Massachusetts - Amherst.

9. Bloomfield, Arthur I. (1957). Some Problems of Central Banking in Underdeveloped Countries, The Journal of Finance, 12(2), p. 190-204.

10. Brimmer, Andrew F. (1971). Central Banking and Economic Development: The Record of Innovation, Journal of Money, Credit and Banking, 3(4), p. 780-792.

11. Amsden, Alice H (2001). The Rise of ‘The Rest’; Challenges to the West from Late-Industrializing Economies. Oxford.

МЕХАНИЗМЫ ВЛИЯНИЯ ДЕНЕЖНО-КРЕДИТНОЙ ПОЛИТИКИ НА ЭКОНОМИКУ И ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКУЮ СРЕДУ

Ашот Тевикян

Резюме

iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

В статье рассматривается действие трансмиссионного механизма денежнокредитной политики в Армении. Сделан теоретический обзор каналов трансмиссии денежно-кредитной политики, а также описаны функции импульсного отклика. В работе обсуждаются основные особенности экономики, затрудняющие трансмиссию денежно-кредитной политики в странах с переходной экономикой. В этом контексте большое внимание уделяется конкретным сдерживающим факторам и проблемам, с которыми Армения сталкивается сегодня, а также мерам, которые могли бы способствовать повышению эффективности денежно-кредитной политики. Акцентируется внимание на том, что в Армении доминирующими финансовыми посредниками в экономике и основными субъектами, передающими импульсы монетарной политики реальному сектору экономики в трансмиссионном механизме, являются банки. В последней части статьи уделяется существенное внимание проблеме выполнения центральными банками функций агентов экономического развития, подразумевающих оказание последними поддержки приоритетным секторам экономики и развития предпринимательской среды (например, через трансмиссионный механизм).

103