Научная статья на тему 'O’quvchilarning kitobxonlik madanyatini shakllantirish'

O’quvchilarning kitobxonlik madanyatini shakllantirish Текст научной статьи по специальности «Языкознание и литературоведение»

CC BY
81
9
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.
Ключевые слова
kitob / kitobxonlik / ilm / ustoz / kitobxonlik madanyati / xazina

Аннотация научной статьи по языкознанию и литературоведению, автор научной работы — Salamat Xaydarovna Bazarova, Zamira Muxtorovna Porsieva, Marxabo Boysarovna Ismoilova

Maqolada o’quvchilarning kitobxonlik madanyatini shakllantirish, kitobxonlikni targ’ib qilish va uni yoshlarga yetkazishdagi turli muammolar haqida so’z yuritiladi. Yurtimizda kitobxonlikni keng targib qilish, yoshlar o’rtasida kitob mutoalasiga qiziqtirish bo’yicha amalga oshirilgan ijobiy o’zgarishlarga ham to’xtalib o’tilgan.

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.
iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.

Текст научной работы на тему «O’quvchilarning kitobxonlik madanyatini shakllantirish»

O'quvchilarning kitobxonlik madanyatini shakllantirish

Salamat Xaydarovna Bazarova Zamira Muxtorovna Porsieva Marxabo Boysarovna Ismoilova Qarshi davlat universiteti

Annotatsiya: Maqolada o'quvchilarning kitobxonlik madanyatini shakllantirish, kitobxonlikni targ'ib qilish va uni yoshlarga yetkazishdagi turli muammolar haqida so'z yuritiladi. Yurtimizda kitobxonlikni keng targib qilish, yoshlar o'rtasida kitob mutoalasiga qiziqtirish bo'yicha amalga oshirilgan ijobiy o'zgarishlarga ham to'xtalib o'tilgan.

Kalit so'zlar: kitob, kitobxonlik, ilm,ustoz, kitobxonlik madanyati, xazina.

Creating a reading culture in students

Salamat Khaydarovna Bazarova Zamira Mukhtorovna Porsieva Marxabo Boysarovna Ismoilova Karshi State University

Abstract: The article discusses various issues in the formation of a culture of reading among students, the promotion of reading and its transmission to young people. The positive changes in the promotion of reading in our country and the interest of young people in reading books were also noted.

Keywords: book, reading, science, teacher, reading culture, treasure.

Kitob - umr yo'llarini yorituvchi so'nmas nur, inson hayotiga mazmun baxsh etuvchi saodat manbai, unga har qanday vaziyatda ham hamroh bo'luvchi sodiq do'st. Insonning ma'naviy kamolotini ta'minlashda kitob singari kuchli qudratga ega vosita

y°'q.

Shu bois azal-azaldan ma'rifat peshvolari, ahli donishlar butun insoniyatni kitob o'qishga, undan ilmu odob sirlarini o'rganishga chorlab kelishgan. Buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy hazratlari yozganidek, "kitob - beminnat ustoz, bilim va ma'naviy yuksalishga erishishning eng asosiy manbai".

Kitob o'qib bilim va munosib tarbiya olish, kasb-hunar o'rganishda ahamiyati juda katta. "Kitobsiz aql - qanotsiz qush", "Bilim - aql chirog'i" Bunday hikmatli naqllarni yana uzoq davom ettirish mumkin. Necha ming yillardan buyon insonlarga

to'gri yo'lni yosh avlodning ma'naviy-intellektual salohiyati, ongu tafakkuri va dunyoqarashini yuksaltirishda, ona Vatani va xalqiga muhabbat va sadoqat tuyg'usi bilan yashaydigan barkamol shaxsni tarbiyalashda kitobxonlik madaniyatini shakllantirish alohida ahamiyat kasb etadi.

Yoshlarda kitob o'qish ko'nikmasi shakllansa, kamoloti yo'lida qolgan barcha amallarni kitobning o'zi o'rgatadi. Yoshlarda kitobxonlik madaniyatini shakllantirishda oilaviy tarbiyaning orni beqiyos. Har bir farzand shaxs sifatida shakllanar ekan, dastlabki tarbiyani oiladan oladi. Ilmiy-pedagogik, psixologik, fiziologik hamda falsafiy asarlarning tahlili shuni ko'rsatadiki, oila bola uchun eng muhim tarbiyaviy muhit bo'lib, bu muhitda shaxs kamoloti uchun muhim hisoblangan xulq-atvor, iroda, tasavvur va eng asosiysi dunyoqarash shakllanadi. Shaxsning ma'naviy sifatlarga ega bo'lishi, unda ma'naviy bilimlarga nisbatan ehtiyoj va qiziqishning paydo bo'lishi oila tarbiyasi asosida paydo bo'ladi.

Farzand barcha axloqiy xislatlarni dastlab oiladan oladi desak mubolag'a bo'lmaydi. Demak kitobxonlik madaniyati ham bolaning o'z oilasi a'zolari ko'magi va ta'sirida yuzaga keladi hamda shakllanadi. Kitobxonlik madaniyatining qay darajada rivojlanishi oila a'zolarning kitobga, kitob mutoalasiga bo'lgan munosabatiga katta ta'sir ko'rsatadi. Ota-ona farzandlariga bu borada o'rnak bo'lishi lozim. Bugungi kunda oilada kitobxonlik madaniyatini yuksaltirishni to'g'ri yo'lga qo'yishda birmuncha kamchiliklar ko'zga tashlanmoqda. Jumladan, ota-onalarning kun bo'yi ish bilan band bo'lishi, yosh ota-onalarda pedagogik-psixologik bilimlarni yetishmasligi, farzandlarining internet tarmoqlaridan foydalanishlarini nazorat qilmaslik va shunga o'xshash bir qancha salbiy holatlar uchramoqda. Bunday salbiy holatlarning oldini olish uchun ota-ona oilada bir qancha vazifalarni bajarishi lozim. Jumladan, oilada buyuk ajdodlarimizning kitob va kitobxonlik madaniyati haqidagi fikrlaridan foydalanib, ularga amal qilgan holda tarbiyaviy ta'sir ko'rsatish lozim. Masalan, axloq-odob borasida buyuk asarlar yaratgan Muhammad Jabalrudiy kitob haqida shunday deydi: "Ey, aziz! Kishi uchun kitobdan azizroq va yoqimliroq suhbatdosh yo'qdir. Kitob fasohat, balog'atda, latofatda tengi yo'q, munofiqlikdan xoli hamrohdir. Yolg'izlikda va g'amli ayyomlarda munis ulfatdir. Unda na nifoq boru, na gina. U shunday hamdamki, so'zlarida yolg'on va xato bo'lmaydi. Suhbatidan esa kishiga malollik etmaydi. U o'z do'stining dilini og'ritmaydi. Yuragini esa siqmaydi. U shunday rafiqdirki, kishi orqasidan g'iybat qilib yurmaydi. Uning suhbatidan senga shunday fayzli foydalar etadiki, bunday foydani odamlardan topa olmaysan. Aksincha, aksar odamlar suhbatidan kishiga zarar etadi. Kitobdek do'st ichida barcha ilmu hilm mujassamdirki, u kishilarni o'tmishdan va kelajakdan ogoh qilib turadi. Shuning uchun ham "kitob aql qal'asidir".

Farzandlarimizni bilimli, tarbiyali, kasb-hunarli va albatta baxtli bo'lishining muhim omili - bu kitobga do'st bo'lish, va kitob o'qishni kanda qilmaslikdir.

WWW.OPENSCIENCE.UZ 772 |

Ushbu maqolada kitobxonlikni keng targ'ib qilish va rivojlanishidagi muammolarga yechim topish haqida munozara bo'lib o'tadi.

ASOSIY QISM: "Kitob" tushunchasini tahlil qilish ancha oldin boshlanganiga qaramay, haligacha yagona umumlashtiruvchi va umumiy qabul qilingan ta'rif mavjud emas. Tadqiqotchilar, qoida tariqasida, doimiy ravishda o'sib borayotgan ta'riflarni to'playdi va tahlil qiladi, o'zlarining yakuniy ta'riflarini chiqaradilar. Bibliolog E.L.Nemirovskiy kitob ta'rifining uchta asosiy yondashuvini ko'rsatdi: tavsifiy - ular kitobga hamma uchun tanish bo'lgan mavzu sifatida yondashadi va uni sof tashqi ko'rinishda tasvirlaydi; informatsion - kitob mazmunini aks ettirishga urinish; birlashgan - ikkala yondashuvni birlashtirishga urinishlar. Har bir yondashuvning ta'riflarini ko'rib chiqsak, biz aniq aytishimiz mumkinki, kitobning barcha moddiy va mazmunli xususiyatlarini sanab o'tish deyarli yakuniy bo'lmaydi.

Kitob insonni ezgulikka undaydi. Yaxshi-yomonni ajratishga ko'maklashadi. Eng muhimi, ishonchli sirdosh bo'ladi. Shu o'rinda istiqlol arafasida ayrim yurtdoshlarimizda kitobga, kitobxonlikka qiziqish bir qadar susaygan vaqtlar bo'lganini eslaylik. Hozirgi paytda yurtimizda kitobxonlik, kitobsevarlik fazilati yana yuksalib bormoqda. "Kitob javoni - haqiqiy ziyolining eng ardoqli davlati", degan an'ana qaytadan urf bo'lmoqda.

Sohibqiron Amir Temur ta'biri bilan aytganda, "Kitob (bitig) barcha bunyodkorlik, yaratuvchilik va aql-idrokning, ilmu donishning asosidir, hayotni yaratuvchi murabbiydir"

Shu ma'noda, shaklidan qat'iy nazar, barcha kitoblar milliy o'zligimiz hamda umuminsoniy qadriyatlarni targ'ib etishga xizmat qilishi ayni muddao. Kitob insoniyatning tarixiy xotirasi, ma'naviy-ma'rifiy olami, ilmiy zaminini mustahkamlovchi, kelajakni yorqin ko'rsatib borishga qodir mash'ala hisoblanadi.

Axloq-odob borasida buyuk asarlar yaratgan Muhammad Jabal Rudiy kitob haqida shunday deydi: "Ey, aziz! Kishi uchun kitobdan azizroq va yoqimliroq suhbatdosh yo'qdir. Kitob fasohat, balog'atda, latofatda tengi yo'q, munofiqlikdan xoli hamrohdir, kitob aql qal'asidir".

XULOSA: Bugungi kunda kitobxonlik madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida quyidagi muammolar mavjud: Kitobxonlikni rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar samaradorligini baholash tizimi mavjud emas; badiiy, ma'rifiy, ilmiy-ommabop, tarbiyaviy, yoshlarning intellektual salohiyatini oshirishga qaratilgan adabiyotlarni chop etish, ular bilan ta'lim muassasalarini ta'minlash, milliy va jahon adabiyoti namoyandalarining yetuk asarlarini saralash, tarjima qilish ishlari puxta o'ylangan tizim asosida tashkil etilmagan.

Chop etiladigan kitoblarni nashriyotlardan hududlarga arzon narxlarda yetkazish, onlayn buyurtma berish va manzilga yetkazish tizimi ancha jonlanganiga qaramay aholini ushbu xizmatlardan foydalanish malakasi sust shakllangan (aksari

WWW.OPENSCIENCE.UZ 773 |

aholi bunday xizmatlar borligidan xabari ham yo'q), shuningdek, aholiga xizmat ko'rsatishda elektron kitob shakllaridan keng foydalanish yaxshi yo'lga qo'yilmagan.

Ta'lim va madaniyat muassasalari uchun kitob xarid qilishga mablag'lar yetarli darajada mavjud bo'lgan manbalar hisobidan jalb etilmayapti, kitob sotishga ixtisoslashgan korxonalar tomonidan ta'lim muassasalari, kutubxonalar va mahallalarda yangi kitoblar taqdimotini o'tkazish, mutolaa madaniyatini oshirish, shu jumladan, ommaviy-axborot vositalari orqali targ'ibot-tashviqot qilishga qaratilgan tadbirlar yetarli emas Aholi, ayniqsa, yoshlar orasida badiiy jihatdan yuksak, intellektual saviyani o'stirishga xizmat qiladigan kitoblarga bo'lgan talab chuqur tahlillar asosida o'rganilmagan.

Kitoblarni chop etish hamda aholiga yetkazib berishni o 'z ichiga olgan boshqaruv tizimining, shuningdek, jahon adabiyotining eng sara namunalarini o'zbek tiliga va o'zbek adabiyotining eng yaxshi asarlarini chet tillariga tarjima qilish ishlari tizimli yo'lga qo'yilmagan.

Iqtisodiyot jihatdan qaraydigan bo'lsak, kitob nashri uchun QQS qo'llanilishi ham kitob narxlarini oshishiga olib kelgan.

Badiiy-estetik talablariga javob beradigan kitoblarni yuksak sifat bilan chop etish, joylarga, ta'lim muassasalariga vaqtida va maqbul narxlarda yetkazish, milliy va jahon adabiyotining eng sara namunalarini tarjima qilish, yoshlarda bolalikdan boshlab kitob, jumladan, elektron kitob o'qish ko'nikmasini shakllantirish bugungi kundagi muhim ustuvor vazifamiz hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 14 dekabrdagi "2020 - 2025 yillarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va qo'llab-quvvatlash milliy dasturini tasdiqlash to'g'risida" gi 781-sonli Qarori .

2. Munavvarov. A. Pedagogika - Pedagogika Oliy o'quv yurtlari uchun o'quv qo'llanma. Toshkent: O'qituvchi, 1996-2008.

3. A.Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: O'qituvchi, 1992.

4. Yoshlar va kitobxonlik: an'anaviy va zamonaviy usullar.

5. https://uzedu.uz/uploads/2019/07/press-reliz-uzbek.doc.

6. https://old.xs.uz/index.php/homepage/madaniyat/item/9477-mutolaa-madaniyati-va-intellektual-saloiyat.

7. M.Inomova. Oilada bolalarning ma'naviy-axloqiy tarbiyasi. T., 1999 y.

8. Xasanboyev, X.Toraqulov, I.Alqarov, N.Usmanov. "Pedagogika". "Fan va texnologiya".2010 y.

9. R.Mavlonova, O.To'rayeva., K.Xoliqberdiyev.Pedagogika.O'qituvchi. 2008y.

10. Расулова, Д. (2020). Психологическая диагностика личностных и эмоциональных аспектов суицидального поведения подростка. Архив Научных Публикаций.

11. Каршибаева, Г. А., Расулов, Б. У., Расулова, Д. Р., Эшмуратов, О. Э. (2018).

12. Davurova, G. (2020). Семейные проблемы и их решение. Архив Научных Публикаций.

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.