Научная статья на тему 'INGLIZ TILI DАRSIDА HАRBIY TERMINLАRNI О`QITISH'

INGLIZ TILI DАRSIDА HАRBIY TERMINLАRNI О`QITISH Текст научной статьи по специальности «Клиническая медицина»

CC BY
4
0
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.
Журнал
Ta’lim fidoyilari
Область наук
Ключевые слова
hаrbiy termin / аtаmа / tаrjimа / leksikа / metоd.

Аннотация научной статьи по клинической медицине, автор научной работы — Mengliyeva S. S., Musayeva Sh. I.

Аnnоtаtsiyа: Ushbu mаqоlаdа ingliz tilidа mаvjud bо`lgаn hаrbiy terminlаrni о`qitish mаsаlаlаri muhоkаmа etilаdi. Terminlаrning leksik-semаntik, strukturаviy vа bоshqа grаmmаtik jihаtlаri kо`rib chiqilаdi

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.
iНе можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.

Текст научной работы на тему «INGLIZ TILI DАRSIDА HАRBIY TERMINLАRNI О`QITISH»

TA'LIM FIDOYILARI

ISSN: 2130-2180

WWW.REANDPUB.UZ

INGLIZ TILI DARSIDA HARBIY TERMINLARNI O QITISH Mengliyeva S. S. va Musayeva Sh. I. Jamoat xavfsizligi universiteti o'qituvchilari

Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz tilida mavjud bolgan harbiy terminlarni o'qitish masalalari muhokama etiladi. Terminlarning leksik-semantik, strukturaviy va boshqa grammatik jihatlari ko'rib chiqiladi.

Kalitso'zlar: harbiy termin, atama, tarjima, leksika, metod.

KIRISH

Terminga ta'rif berishda uning tegishli terminologik tizimdagi o'mi ko'rsatiladi, ya'ni aniqlanayotgan tushuncha holatning qaysi toifasiga mansubligi va aynan shu toifadagi boshqa tushunchalardan nimasi bilan ajralib turishi haqida ma'lumot keltiriladi. Misol tariqasida harbiy terminlar lug'atida "an armoured personnel carrier, fitted with a gun or cannon, which is designed to transport a section of infantry around the battlefield and provide them with fire support once they are fighting on foot" tarzida shakllantirilgan"infantry fighting vehicle" tushunchani keltirish mumkin.

Ushbu tushunchani ikki qismga bo'lish mumkin: birinchi qism - "an armoured personnel carrier" (an armoured military vehicle used to transport troops) (qo'shinni tashishga mo'ljallangan zirhli harbiy texnika) - ushbu tushuncha taalluqli bo'lgan holat turi, toifasini belgilaydi, ikkinchi qismi esa - "fitted with a gunor cannon, which is designed to transport a section of infantry around the battlefield and provide them with fire support once they are fighting on foot " - uning aynan shutoifadagi boshqa tushunchalardan nimasi bilan farq qilishini ko'rsatadi.

ADABIYOTLAR SHARHI

Harbiy terminlarning nutq bo'laklari bo'yicha tasnifi: ingliz tilidagi harbiy terminologiya nutqning to'rt bo'lagida beriladi: ot, sifat, fe'l va ravish. Son jihatidan ular tizimda bir xil tarzda taqsimlanmagan, harbiy terminologiya asosan substantiv xarakterga ega. Ikkita harbiy terminologiya lug'ati tahlili - Campaign Dictionary of Military Terms Dictionary. Macmillan, 2014 va T. N. Dupuy, C. Johnson, G. P. Hayes, muallifligidagi

TA'LIM FIDOYILARI

ISSN: 2130-2180

WWW.REANDPUB.UZ

Dictionary of Military Terms. 2nd edition. US. Washington, 2013 lug'ati - shuni ko'rsatadiki, otlarning boshqa nutq bo'laklariga nisbatan ulushi 80 foizdan ortiqdir, bundan kelib chiqadiki, fiksatsiya sohasida ham, funksional sohada ham harbiy terminlarni ifodalashning asosiy shakli ot hisoblanadi56.

TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL

Ingliz tilidagi harbiy texnologiyaning strukturaviy - so'z yasash klassifikatsiyasi haqida so'z yuritar ekanmiz, shuni ta'kidlash lozimki, unga zamonaviy ingliz tili uchun xos bo'lgan so'z yasash usullari mosdir, aynan:morfologik so'z yasash, leksik-semantik so'z yasash hamda boshqa tillardagi so'zlardan foydalanish.

Terminlarda morfologik so'z yasash usuli quyidagi usullarni qamrab oladi: affiksatsiya, qo'shma so'zlar, konversiya va qisqartmalar57.

Ingliz tilidagi harbiy terminologiyada so'z yasash instrumentariyasining turli-tumanligida asosiy e'tibor, o'ziga xosligi va ko'p tarqalmaganligini inobatga oladigan bo'lsak, qo'shma birikmalarda sifatlarning postpozitsiyada qo'llanilishiga qaratiladi, masalan battlewise, infantry-heavy, seaworthy, trigger-happy, shuningdek prefiksli fe'llar em-, masalan, fe'llarda embus, emplane.

Konversiya - ingliz tili harbiy terminologiyasidagi so'z yasashning eng keng tarqalgan turidir, bunda muayyan nutq bo'lagiga tegishli bo'lgan so'z, o'zining ilkshaklini o'zgartirmagan holda, yangi paradigmaga qo'shilib, boshqa nutq bo'lagi ma'nosini oladi. Konversiya - fe'llarni yasashning asosiy usullaridan hisoblanadi (aksariyat hollarda otlardan). Masalan, mortar (minomyot) - tomortar (minomyotdan o'qqa tutish); shell (snaryad) - to shell (artileriya qurollaridan o'qqa tutish); rocket (raketa) - to rocket (raketa uchirmoq); burst (portlash) - to burst (portlamoq); bypass (aylanma yo'l) - to bypass (aylanib o'tish); billet (harbiylar vaqtincha turadigan xonadon) - to billet (xonadonlarga joylashish); bridge (ko'prik) - to bridge (ko'prik qurish); bluff (yolg'on) -to bluff (yolg'on gapirmoq); base (baza) - to base (qo'shinni joylashtirish); blockade

56 Shevchuk v.n. Statistika va dinamikada harbiy-terminologik tizim: OA. . Doktor Filol. fanlar. -M 2015 yil. - 488 p.

57 Parparov l.f. Nemis harbiy lug'ati va uni rus tiliga tarjima qilish masalalari va nemis-rus harbiy lug'ati / Ed. L.F. Parpparova.

-M .: Harbiy nashriyot uyi, 2018 yil. 180.

TA'LIM FIDOYILARI

ISSN: 2130-2180

WWW.REANDPUB.UZ

(qamal,qurshov) - to blockade (qurshab olmoq). Konversiya yordamida hosil bo'lgan fe'l barcha holatlarda so'zning ilk holatidagi ma'nosi bilan bog'liq bo'lgan ish- harakatni bildiradi. Bu kabi yangi hosil qilingan so'zlarni tarjima qilishdagi qiyinchilik shundan iboratki, o'zbek tilida analogik o'zaklardan hosil bo'lgan fe'llar bo'lmasligi mumkin.

So'z yasash usullari haqida gapirar ekanmiz, leksik-semantik usul haqida aytib o'tishimiz lozim, xususan, ma'noni ko'chirish, masalan Kalashnikov - konstruktor familiyasi va jahonga mashhur avtomat quroli, Diesel - ixtirochi familiyasi va dvigatel turi nomi, Pentagon - AQSh Mudofaa vazirligi binosiva harbiy muassasa nomi, Amerika harbiylari. Ixtirochi nomi yoki firma nomipredmetning o'ziga ko'chiriladi. Masalan, Vren - qo'l pulemyoti; Sten - avtomat.

Harbiy-terminologik so'z birikmalari asosan muayyan til qardosh terminlari va terminologik so'z birikmalari asosida ularning ma'nolarini konkretlashtiradigan va aniqlik kiritadigan kerakli so'z va so'z birikmalarini biriktirish orqali hosil qilinadi.

Ta'kidlash lozimki, harbiy terminologiyaning yana o'ziga xos bir xususiyati uning hajmidir. L. F. Parparov quyidagi ma'lumotlarni keltiradi: zamonaviy qurolli kuchlardagi ta'minot predmetlarining soni taxminan uch million turli nomga ega, zamonaviy tank 60 ming turli detallardan tashkil topgan, harbiy texnika va qurollarning boshqa murakkab namunalarida esa ularning soni bundanda ko'p - 70 mingdan ortiq58.

Harbiy terminlar tizimi uchun, agar bilmasangiz, tushunish qiyin bo'lgan ko'p sonli qisqartmalar xosdir. "Harbiy va ilmiy texnik sohadagi qisqartmalar muayyan tillardagi qisqartmalar tizimining asosiy qisminitashkil qiladi" (3). Bo'g'inli abbreviatsiya: comsat -communication satellite, stanag - standardisation agreement; Initsial abbreviatsiya: NATO North Atlantic Treaty Organization, EAGLE Elevation Angle Guidance Landing Equipment; Qorishiq usul: Univac - universal automatic computer.

Harbiy terminologiyaning tilda qo'llanilishi haqida gapirar ekanmiz, shuni ta'kidlash kerakki, har bir navbatdagi harbiy to'qnashuv (konflikt) yangiso'zlarning paydo

; Abbyy Lingvo X6 professional nashri. Abbyy veb-sayti www.abbyy.com

TA'LIM FIDOYILARI

ISSN: 2130-2180

WWW.REANDPUB.UZ

bo'lishiga sabab bo'ladi. "It seems like wars produce a lot of newwords " ("Shunday taassurot paydo bo'lyaptiki, urushlar sababli ko'plab yangi so'zlar paydo bo'ladi"). "American Heritage Dictionary" lug'ati mas'ul muharririning ushbu so'zlari bu tendensiyani yanada yaxshiroq ochib beradi. Masalan, Iroq yoki Suriyadagi harbiy harakatlar embeds kabi so'zlarning paydobo'lishiga olib keldi - muayyan harbiy bo'linmada akkreditatsiya qilingan jurnalistlarni shunday atashadi (embed fe'li boshida "biriktirilmoq, qo'ymoq, kiritmoq, tatbiq qilish" ma'nolarida ishlatilgan); yoki "I began to havereal doubts about going through with my mission to "embed" as a journalist with the United States Marines" (4). Shoe-bomb (oyoq kiyimida yashirilgan portlovchi modda); avvaldan mavjud bo'lgan decapitation (boshidan judo qilish) so'zi 2003-2006 yillari Iroqdagi vaziyatga nisbatan ishlatilgan bo'lib, bir ovozdan "Husayn va uning rejimini qulatish" ma'nosida tushunilgan59.

Leksik birliklarni terminlashtirish turli belgilari bo'yicha amalga oshirilishi mumkin. Shakldagi o'xshashlik bo'yicha: dragon's teeth - tankka qarshi to'siqlar, dish-type radar - parabolik antennali radiolokatsiya stansiyasi, bipod - ikki oyoqli tirgak; o'xshash funksiyalar bo'yicha: choke-point(dushman hujum qilishi ehtimoliyuqori bo 'lgan tor o 'tish joyi), armor-piercing(o 'q o 'tmas), back-up system (zaxira tizimi); shakli va funksiyasidagi o'xshashlik bo'yicha: carpet bombing (yoppasiga bombardimon qilish), belt-fed (lenta orqali yetkazish), path-control (traektoriyani boshqarish); strukturasi,tuzilishi bo'yicha o'xshash: hog's back (qiya tog' tizmasi), chamber (patron joylaydigan qurilma), foxhole (bir kishilik xandak); assotsiativ ko'chirish asosida: friendly fire (o 'z qo 'shinlari tomonidan o'qqa tutilishi), dive-bombing (tik borib bomba tashlash), dogfight (havo jangi), burst (portlamoq), flamethrower vehicle (olov purkaydigan transport vositasi).

XULOSA VA MUNOZARA

Yuqorida bildirilgan fikrlardan xulosa qilish mumkinki, ingliz tilining harbiy terminologiyasi tizim sifatida qo'llanadi va u substantivlik, turlicha so'z yasalishi va leksik birliklarning termin holatiga kelishining turlicha kechishi bilan tavsiflanadi.

' Buchina G.A. Cheklangan foydalanish lug'atini tuzish va ishlashda metafora roli. Dis. Filol. fanlar. - Saratov, 2013. - 281 p.

TA'LIM FIDOYILARI

ISSN: 2130-2180

WWW.REANDPUB.UZ

ADABIYOTLAR RO YXATI

1. Shevchuk v.n. Statistika va dinamikada ha^iy-teimmologik tizim: OA. . Dokto Filol. fanlar -M 2015 yil. - 488 p.

2. Paгpaгov l.f. Nemis hartiy lug'ati va uni ms tiliga taqima qilish masalalari va nemis-гus haгbiy lug'ati / Ed. L.F. Paгppaгova. -M .: Hartiy nashгiyot uyi, 2018 yil. 180.

3. Qurolli Kuchlami (DKVS) demokгatik nazorat qilish ma^azi. Rossiya-ingliz haгbiy-siyosiy lug'ati. - Jeneva, 2012 yil

4. Abbyy Lingvo X6 professional nashri. Abbyy veb-sayti www.abbyy.com.

5. Telia V.N. Til va matnda metafora. - M., 2018 yil. - 176 p.

6. Buchina G.A. Cheklangan foydalanish lug'atini tuzish va ishlashda metafora roli. Dis. Filol. fanlar - Saratov, 2013. - 281 p.

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.